Η δοκιμασία της επόμενης ημέρας

Ο ΣΥΡΙΖΑ του 3%, που έγινε 36%, κυβέρνησε και έγινε 32%, και μετά στην αντιπολίτευση έγινε 18%, είναι ένα κόμμα που άλλαξε τουλάχιστον τρεις φορές. Από συνασπισμός κομμάτων και ομάδων έγινε ενιαίο κόμμα. Υστερα απώλεσε το 40% των μελών του μετά την υπογραφή του Μνημονίου και πριν από τις εκλογές του Σεπτέμβρη του 2015. Και ακολούθησε η πρόσφατη διεύρυνση με την Προοδευτική Συμμαχία και τις πασοκογενείς δυνάμεις που κατέληξε στο 3ο Συνέδριο και την εκλογή Τσίπρα από 170.000 μέλη. Οι μεταμορφώσεις αυτές έγιναν υπό την ηγεσία του Αλέξη Τσίπρα και με αυτήν την έννοια, από κομματική σκοπιά, ήταν ανώδυνες, καθώς η ηγεσία του διατηρούσε την ενότητα στον κάθε μετασχηματισμό.

Το 2015 με το δημοψήφισμα διαμορφώθηκε ο πολιτικός χάρτης που καθόρισε εν πολλοίς τις μετέπειτα εξελίξεις. Το 38% του Ναι αποτέλεσε το προνομιακό πεδίο της ΝΔ, που με 28% στις εκλογές του Σεπτέμβρη του 2015 άρχισε να ενσωματώνει το Ποτάμι και το εκσυγχρονιστικό ΠΑΣΟΚ, προκειμένου να πετύχει το 40% του 2019, να κυβερνήσει μετά, με αυτήν τη διεύρυνση σε πολιτικό προσωπικό και ψηφοφόρους, και να διατηρήσει αλώβητο το ποσοστό της στις πρόσφατες εκλογές.

Ο ΣΥΡΙΖΑ ως κυβέρνηση είχε μικρές εκλογικές απώλειες. Ολοκλήρωσε το τρίτο Μνημόνιο επιτυχώς, έκανε τη Συμφωνία των Πρεσπών και ενίσχυσε την κοινωνική προστασία και το κοινωνικό κράτος. Εκανε και αρκετούς εκσυγχρονισμούς σε περιβάλλον, χωροταξία, τη διαφάνεια στη χρήση των δημόσιων πόρων και αλλού. Με πολλά λάθη ίσως ως κυβέρνηση, αλλά με φυσιολογικές απώλειες. Οι θεωρίες του 2023, ότι έχασε λόγω δημοψηφίσματος και της αλλαγής του Οχι σε Ναι, ότι έχασε λόγω Μακεδονικού ή της κακής διακυβέρνησης που «ξεζούμισε τη μεσαία τάξη» και πληθώρα άλλων παρδαλών θεωριών, δεν εδράζονται στο εκλογικό αποτέλεσμα του 2019, σε ποσοτικούς και ποιοτικούς όρους. Εδράζονται στην επανάληψη από τη ΝΔ ενός «τραμπικού τύπου» αφηγήματος της εποχής που αναβίωσε στις τρέχουσες εκλογές, επαναλαμβανόμενου με μανία. Την ίδια στιγμή ο ΣΥΡΙΖΑ είχε απομακρυνθεί πολύ από τη δική του διακυβέρνηση.

Ο ΣΥΡΙΖΑ απέτυχε, κυρίως ως αντιπολίτευση, για λόγους που είναι προς συζήτηση. Σε κάθε περίπτωση η Κεντροαριστερά είχε ένα σταθερό 40% στις εκλογικές μάχες της μνημονιακής περιόδου κατανεμημένο ανάμεσα στον  ΣΥΡΙΖΑ και το ΠΑΣΟΚ (36% και 4,5% το 2015, 32% και 8% το 2019). Αυτό έγινε σήμερα 30%, ενισχύοντας όχι τη ΝΔ, αλλά τα μικρότερα κόμματα κάθε μορφής και είδους.

Στην ήττα αυτή πρωταρχικό ρόλο φαίνεται να είχε όχι το άνοιγμα στο Κέντρο – όπου ένα τμήμα έμενε αμετακίνητο στη ΝΔ, ένα τμήμα ενίσχυσε λίγο το ΠΑΣΟΚ και ο ΣΥΡΙΖΑ έβρισκε «τοίχο» – αλλά οι απώλειες σε ευρύτερες κοινωνικές ομάδες, μαζί και τα λαϊκά στρώματα. Ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατέρρευσε ούτε στη νεολαία ούτε στους συνταξιούχους. Κατέρρευσε στις παραγωγικές ηλικίες, στους εργαζόμενους και τους αυτοαπασχολούμενους στις ηλικίες των 30 και 40.

Η αντιπολιτευτική στρατηγική είχε εμφανώς την προγραμματική αντιπολίτευση που επικεντρώθηκε στις επιλογές της ΝΔ (εργασιακά, ιδιωτικοποιήσεις, κόκκινα δάνεια, ΕΣΥ, διαχείριση της πανδημίας και της ενεργειακής κρίσης κ.ο.κ.). Αυτή σε γενικές γραμμές ήταν συγκροτημένη. Ομως ήταν παράλληλα και η αντιπολίτευση για τη διαχείριση των δημόσιων πόρων ή της αποδόμησης του προσώπου του Πρωθυπουργού. Στη δεύτερη περίπτωση η αντιδεξιά ρητορική όμως δεν συγκροτεί πολιτικό διακύβευμα και πρόγραμμα εξουσίας. Κάπου εκεί χάθηκε η σύνδεση των πολιτών με ένα διαφορετικό διακύβευμα. Μαζί με τους ανταγωνισμούς εντός του προοδευτικού χώρου η κατάσταση βάλτωσε. Τόσο για τον ΣΥΡΙΖΑ όσο και για την Κεντροαριστερά εν συνόλω.

Η παραίτηση του Αλέξη είναι η απόλυτη πράξη ενός πολιτικού που σημάδεψε με την πολιτική του την Αριστερά στην Ελλάδα, άφησε ισχυρό πολιτικό στίγμα στην Ευρώπη και τη διεθνή σκηνή, ταυτίστηκε με την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ και τη διακυβέρνηση και ανέλαβε την πολιτική ευθύνη για την πρόσφατη πτώση. Για τον ΣΥΡΙΖΑ, τα μέλη και τα στελέχη του και τους πολίτες που ταυτίστηκαν με αυτό το πρωτόγνωρο ταξίδι παραμένει αδιαπραγμάτευτα το πρόσωπο με βαρύ πολιτικό και συναισθηματικό φορτίο.

Η επόμενη ημέρα είναι προφανώς μία δοκιμασία για τον ΣΥΡΙΖΑ που καλείται να αναμετρηθεί με την επιλογή νέου αρχηγού, ισχυρής πολιτικής ταυτότητας, ενότητας, την επιλογή στελεχικού δυναμικού και την επαναπροσέγγιση των προοδευτικών πολιτών με αξιόπιστο και μαχητικό τρόπο. Είναι σίγουρο ότι ο ΣΥΡΙΖΑ θα βρει τις πατημασιές του. Διότι ο κεντροαριστερός πόλος απαιτεί αναπόφευκτα μία ισχυρή πολιτική παρουσία με την ιστορικότητα της Αριστεράς και την επικαιρότητα του κοινωνικού προτάγματος.

Ο Γιώργος Σταθάκης είναι καθηγητής Πολιτικής Οικονομίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, πρώην υπουργός