Ποιοι είχαν {LF}«ομίχλη στο μυαλό»; {CR}

Καθώς πηγαίνουμε προς τις εκλογές της 25ης Ιουνίου αιωρείται το ερώτημα αν θα επιβεβαιωθεί σε γενικές γραμμές το αποτέλεσμα της 21ης Μαΐου ή θα ανακληθεί.

Η απάντηση εξαρτάται εν πολλοίς από την ερμηνεία της εκλογικής επιτυχίας της ΝΔ και της υποχώρησης του ΣΥΡΙΖΑ, αν δηλαδή οφείλονται σε συγκυριακούς (και συνεπώς αναστρέψιμους ή παροδικούς) ή σε μονιμότερους παράγοντες. Στη δημόσια συζήτηση τονίστηκαν συχνά οι συγκυριακές – ατυχείς δηλώσεις προβεβλημένων υπουργών του ΣΥΡΙΖΑ (επικοινωνιακές αστοχίες).

Οι ενδείξεις ότι πρόκειται για μονιμότερες τάσεις είναι πολλές. Οπως υπέδειξε ο Πάνος Κολιαστάσης, οι εκλογικές μετατοπίσεις το 2019 και το 2023 δεν αφορούσαν κάποιες μικρές ή συγκεκριμένες κοινωνικές ομάδες αλλά ήταν τρόπον τινά οριζόντιες. Τις μετατοπίσεις επιβεβαιώνουν οι τρέχουσες μετεκλογικές έρευνες γνώμης (βλ. εφημερίδα ΤΑ ΝΕΑ, 9-10.6.2023)

Η ελληνική κοινωνία επιζητούσε μεγαλύτερη σταθερότητα και, πιθανόν, συνέπεια λόγων και πράξης στην πολιτική, έδειξε έτοιμη να αποδεχθεί βαριά μέτρα εθνικής άμυνας και την εμβάθυνση της συνεργασίας με τις ΗΠΑ (που ξεκίνησε ήδη επί ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ), να αποδέχεται ιδέες για τον ρόλο της ιδιωτικής οικονομίας που άλλοτε ήταν ανάθεμα, να μην ανταποκρίνεται σε αιτήματα για κρατικοποιήσεις, να στρέφεται περισσότερο στις κατά Inglehart αξίες της ανάπτυξης και της απασχόλησης, και να αναγνωρίζει περισσότερο τη σημασία του «νόμου και της τάξης», της αποτελεσματικής αντιμετώπισης της παραβατικότητας σε πανεπιστήμια και δρόμους των μεγαλουπόλεων, της αξιολόγησης στα σχολεία. Ο αντιευρωπαϊσμός μάλλον εξασθένησε.

Ο ΣΥΡΙΖΑ έχασε στην ιδεολογική- πολιτισμική αρένα απειλώντας ευθέως ή εμμέσως με νέους φόρους, υποστηρίζοντας κάθε δράση κατά της εφαρμογής νόμων και την τρομοκρατία, υιοθετώντας μια τοξική ρητορική κατά των αντιπάλων που θύμιζε άλλες εποχές, ενώ προφανώς η κοινωνία είχε κουραστεί από αυτήν, απειλώντας τη χώρα με νέα περιθωριοποίηση στην Ευρώπη και άρα λιγότερη ικανότητα άμυνας, υιοθετώντας οπωσδήποτε χαλαρή στάση έναντι μαζικής εισόδου μεταναστών κ.λπ.

Κατά τη γνώμη μου οι αργόσυρτες ιδεολογικές και αξιακές μετατοπίσεις έχουν πολλαπλές αιτίες. Εδώ ξεχωρίζουμε τις εξής:

Πρώτον, η δομή της ελληνικής κοινωνίας άλλαξε με την επέκταση της πολυδραστηριότητας ατόμων και οικογενειών, της αυτοαπασχόλησης και των ελεύθερων επαγγελμάτων. Ενδυναμώθηκε το φαινόμενο που ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς ονόμασε «πολυσθένεια» (της οικογένειας). Συναφώς, η πρόταση ή τα υπονοούμενα του ΣΥΡΙΖΑ δεν ανταποκρίνονταν στις εξελισσόμενες προτεραιότητες της κοινωνίας. Π.χ., οι μεταρρυθμίσεις ιδίως στον χώρο της Παιδείας (πρότυπα και πειραματικά, αξιολόγηση σχολικών μονάδων και εκπαιδευτικών) ανταποκρίνονταν στις αυξανόμενες προτιμήσεις για καλές σπουδές ως μέσο κοινωνικής ανόδου, που διασκόρπισαν την ιδεολογική σκόνη της ισοπέδωσης προς τα κάτω.

Δεύτερον, η οικονομία ανέκαμψε, πράγμα που η αντιπολίτευση απλώς δεν ήθελε να βλέπει. Από το 2021 οι δουλειές άνοιξαν προς όφελος και του μικρομεσαίου φάσματος, η κοινωνία εκτίμησε περισσότερο την αξία της σταθερότητας και πειθόταν λιγότερο από συνθήματα για ρήξεις και (δήθεν) «αλλαγή», την οποία άλλωστε είχε βιώσει πικρά. Η βιομηχανία (συμπεριλαμβανομένων των ναυπηγείων) αναζωογονήθηκε.

Μετά από την περιπέτεια των «μνημονίων» και τις απότομες εξωτερικές διαταραχές, τον κόσμο ενδιέφερε η σταθεροποίηση της διαμορφωμένης πλέον πορείας και η ανάπτυξη, όχι η αναδιανομή μέσω φόρων ούτε η «ρήξη». Πάντως, η κυβέρνηση ΝΔ εφάρμοσε μέτρα που στήριξαν επιχειρήσεις και ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.

Τρίτον, η απόπειρα της τουρκικής κυβέρνησης να ωθήσει δεκάδες χιλιάδες μετανάστες προς την Ελλάδα έγινε αντιληπτή ως εξωτερική απειλή της εθνικής κυριαρχίας και, το σπουδαιότερο, της εθνικής ταυτότητας.

Την ανάγκη για μεγαλύτερη ασφάλεια έναντι εξωτερικών απειλών κάλυψαν η σθεναρή στάση στον Εβρο, η ελληνοαμερικανική συνεργασία και οι νέοι εξοπλισμοί. Αντίθετα, ο ΣΥΡΙΖΑ ευνοούσε μια πολιτική ανοιχτών συνόρων και υιοθετούσε κάθε ψευδή καταγγελία κατά της ελληνικής κυβέρνησης. Ενδεικτικά υιοθέτησε τον ύποπτο μύθο της μικρής Μαρίας που αφέθηκε να πεθάνει στον Εβρο.

Τέταρτον, έπαιξαν ρόλο και οι αντιφάσεις του ΣΥΡΙΖΑ όταν κυβέρνησε, δηλαδή η ιστορία του. Δεν πρόκειται για κάποιο παροδικό και εύκολα διορθώσιμο χαρακτηριστικό, αλλά για ένα προϊόν του ρήγματος μεταξύ ακατέργαστης θεωρίας και ηθικολογίας, από τη μία πλευρά, και της πράξης, από την άλλη. Η εμπειρία της περιόδου 2015-2019 απομυθοποίησε μέρος τουλάχιστον της ιδεολογικής πανοπλίας του ΣΥΡΙΖΑ. Νωπή είναι πιθανόν ακόμα η μετατροπή του ΟΧΙ σε ΝΑΙ («κωλοτούμπα») το 2015.

Συμπερασματικά, οικονομία, ιστορία και κουλτούρα (στην οποία όμως περιλαμβάνεται η ισχυρή πελατειακή παράδοση που καλλιεργείται αδιατάρακτα σε τοπικό και εθνικό επίπεδο δημιουργώντας ιστορικές νομιμοφροσύνες) συνωμότησαν για την εκλογική νίκη του Κυριάκου Μητσοτάκη.

Ο Πάνος Καζάκος είναι ομότιμος καθηγητής Διεθνών Ευρωπαϊκών και Οικονομικών Σχέσεων του ΕΚΠΑ.