Για τις ενεργειακές κοινότητες

Οταν ως κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ψηφίσαμε τον νόμο για τις ενεργειακές κοινότητες το 2018 (Ν. 4513/18), η ιδέα ήταν απλή και δοκιμασμένη στη Γερμανία, τη Δανία και αλλού. Αυτοπαραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ για νοικοκυριά, αγροτικές και νησιωτικές κοινότητες, αγρότες, πανεπιστήμια, δημόσια κτίρια, νοσοκομεία, δήμους, μικρές επιχειρήσεις. Η γεωγραφική μονάδα αναφοράς ήταν η περιφέρεια.

Μέχρι τότε οι ΑΠΕ αναπτύσσονταν είτε μέσω των αιολικών πάρκων, κατά κανόνα από μεγάλες επιχειρήσεις, είτε μέσω φωτοβολταϊκών πάρκων, κατά κανόνα μικρομεσαίων, επιχειρήσεων. Εντούτοις υπήρχαν προβλήματα. Είχαμε συγκέντρωση επενδύσεων σε τόπους με πολύ υψηλό αιολικό φορτίο που σε πολλές περιπτώσεις δημιουργεί περιβαλλοντικά ζητήματα. Δεύτερον, η συγκέντρωση στην παραγωγή σημαίνει μεγάλα εθνικά δίκτυα μεταφοράς. Και, τρίτον, η αποθήκευση ενέργειας απαιτεί μεγάλης κλίμακας έργα (υβριδικά ή μπαταρίες).

Αντίθετα, ένα αποκεντρωμένο σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης ενέργειας που εδράζεται στην αυτοπαραγωγή, τις μικρές κλίμακες, την τοπική μεταφορά και αποθήκευση ενέργειας, έχει προφανή πλεονεκτήματα για τη μορφολογία της Ελλάδας, το νησιωτικό και ορεινό τοπίο.

Οι ενεργειακές κοινότητες όπως ψηφίστηκαν είχαν τρία πλεονεκτήματα. Πρώτον, ευελιξία. Μπορούσαν να είναι μη κερδοσκοπικές ή και να διανέμουν κέρδη. Προέβλεπε μικρό αριθμό μελών (15 μετόχους φυσικά πρόσωπα) ή συνδυαστικά με φορείς (δήμοι, τοπικές επιχειρήσεις κ.λπ.). Δεύτερον, η τοπικότητα ήταν ισχυρή. Οι συμμετέχοντες θα έπρεπε να έχουν στοιχεία φορολογικής και οικονομικής τοπικότητας και έθετε όρια στην παραγωγή και τις συμμετοχές, προκειμένου να μην υπάρχει κατάχρηση του θεσμού. Τρίτον, έδινε προτεραιότητα στις κοινότητες στη διασύνδεση στα δίκτυα έναντι των ιδιωτών. Και φυσικά προβλέφθηκε η ίδρυση Ταμείου για τη χρηματοδότηση των έργων. Ο στόχος ήταν να κινηθούμε μέχρι το 2030 στα επίπεδα των άλλων ευρωπαϊκών χωρών, όπου οι ενεργειακές κοινότητες παράγουν το 20%-30% της παραγωγής ΑΠΕ.

Η ΝΔ επέλεξε να αναστείλει τον θεσμό. Ακύρωσε αμέσως το άρθρο για την προτεραιοποίηση των κοινοτήτων στη διασύνδεση στα δίκτυα. Ετσι οι 1.500 κοινότητες που είχαν δημιουργηθεί βρέθηκαν στην ουρά των ιδιωτικών επενδύσεων. Οι συσσωρευμένες αιτήσεις των ιδιωτών, σύμφωνα με τις εκτιμήσεις, ξεπερνούν τους στόχους του 2030. Μόνο που δεκάδες μεγάλες επενδύσεις αντιμετώπιζαν ήδη προφανείς δυσκολίες υλοποίησης, λόγω προβληματικών περιβαλλοντικών μελετών και αδειών σε ευαίσθητες ορεινές περιοχές, σε περιοχές Natura, σε νησιά και αλλού.

Σε ένα άλλο επίπεδο, το Ειδικό Χωροταξικό για τις ΑΠΕ, έμπαινε σε νέες περιπέτειες. Το παλιό χωροταξικό είναι του 2008. Η ευρωπαϊκή οδηγία προβλέπει την αναθεώρησή του κάθε δέκα χρόνια. Το 2018 η κυβέρνηση τότε παρήγγειλε την κατάρτιση νέου Ειδικού, με γνώμονα τη φέρουσα ικανότητα κάθε περιοχής, τα ιδιαίτερα περιβαλλοντικά δεδομένα και την εναρμόνιση με τα 13 περιφερειακά προγράμματα ανάπτυξης που είχαν ήδη επικυρωθεί. Η νέα κυβέρνηση δεν βοήθησε τους μελετητές με τις αναγκαίες οδηγίες και όταν αυτή κατατέθηκε, στις αρχές του 2022, την απέρριψε. Ετσι η χώρα έμεινε με το παλιό χωροταξικό, που είναι εντελώς αναχρονιστικό και δημιουργεί μια τεράστια γκρίζα ζώνη, όπου κατά περίπτωση οι επενδύσεις εξετάζονται αποσπασματικά, και όχι συνδυαστικά, και χωρίς κανονιστικό πλαίσιο.

Ταυτόχρονα η κυβέρνηση ψήφισε νέο νόμο για τις ενεργειακές κοινότητες το 2023, εισάγοντας δύο νέες μορφές. Πρακτικά κατήργησε το κριτήριο της τοπικότητας εντελώς (όλη η χώρα είναι μία περιφέρεια). Δεύτερον, τα μέλη είναι επιχειρήσεις, από 15 και πάνω. Αν είναι φυσικά πρόσωπα πρέπει να είναι τουλάχιστον 60. Οι παλιές κοινότητες καλούνται να μετεξελιχθούν σε κάποια από τις νέες μορφές. Κατ’ ουσίαν έδωσε επιχειρηματική υπόσταση στον θεσμό και ακύρωσε κάθε σκέψη για ένα αποκεντρωμένο τοπικό σύστημα παραγωγής και κατανάλωσης ενέργειας. Κυρίως ακύρωσε την ιδέα της ενεργειακής δημοκρατίας, της δυνατότητας δηλαδή των πολιτών, των μικροπαραγωγών και των μικρών επιχειρήσεων να συμμετέχουν στην πράσινη μετάβαση. Και επανέφερε τη χωροταξία των ΑΠΕ στην ατέρμονη αναζήτηση ευκαιριακών και αυθαίρετων ρυθμίσεων.

Ο Γιώργος Σταθάκης είναι πρώην υπουργός Περιβάλλοντος και Ενέργειας