Θεσμικά αντίβαρα

Το φαινόμενο παρατηρείται όλο και συχνότερα: χώρες χωρισμένες στη μέση, με τη διαχωριστική γραμμή να μην είναι τόσο οικονομική και κοινωνική, όσο πολιτισμική και ταυτοτική. Οι δύο πλευρές δεν συνομιλούν μεταξύ τους, η καθεμιά ενημερώνεται από τα δικά της μέσα, κτίζει τη δική της πραγματικότητα, τροφοδοτεί τα δικά της ρεύματα. Οι γέφυρες έχουν κοπεί. Κι όταν έρχεται η ώρα των εκλογών, οι δημοσκόποι δυσκολεύονται να μελετήσουν τις τάσεις, κάνουν παρακινδυνευμένες προβλέψεις και συχνά πέφτουν έξω.

Το τελευταίο παράδειγμα είναι η Τουρκία. Ολοι οι δείκτες (κακή κατάσταση της οικονομίας, τεράστιες καταστροφές από τους σεισμούς, κόπωση από δύο δεκαετίες διακυβέρνησης από τον ίδιο άνθρωπο) συνηγορούσαν ότι τις εκλογές θα τις κέρδιζε η αντιπολίτευση και το μοναδικό ερώτημα ήταν αν ο Ερντογάν θα εγκατέλειπε ειρηνικά την εξουσία. Αλλά δεν συνέβη κάτι τέτοιο. Η έμφαση του τούρκου προέδρου στην ταυτότητα, το μήνυμα προς τους ψηφοφόρους ότι «εμείς είμαστε γενναίοι μουσουλμάνοι, ενώ οι άλλοι είναι ανήθικοι και άθρησκοι», του έδωσαν τη νίκη. Και όλοι τώρα περιμένουν μεγαλύτερη καταστολή, ασφυκτικότερο έλεγχο των πανεπιστημίων, περισσότερο εθνικισμό και θρησκευτικό συντηρητισμό.

Η στρατηγική του είναι ανάλογη με εκείνη που χρησιμοποίησε ο Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες, λέει ο τουρκοαμερικανός αναλυτής Μουσταφά Ακιόλ στην Corriere. Με μια διαφορά: ότι εκεί λειτουργούν οι θεσμοί. Ο Τραμπ μπόρεσε να ανακατέψει ορισμένες δομές του κράτους, αλλά μέχρις ενός σημείου. Ο Ερντογάν, αντιθέτως, άλωσε τα πάντα.

Η διαφορά είναι αποφασιστικής σημασίας. Πόλωση έχει παρατηρηθεί εσχάτως και στην Ελλάδα: αρκεί να θυμηθεί κανείς το 61% υπέρ του ΟΧΙ στο δημοψήφισμα του 2015. Ομως ο ΣΥΡΙΖΑ δεν κατάφερε να αποκτήσει τον έλεγχο των θεσμών: τα θεσμικά αντίβαρα έσωσαν την ευρωπαϊκή φυσιογνωμία της χώρας. Και αυτό είναι κάτι που έχει σημαδέψει τη συλλογική μνήμη. Μια από τις πιο άστοχες προεκλογικές κινήσεις του ΣΥΡΙΖΑ ήταν ο υπαινιγμός ότι θα έστηναν δικό τους μηχανισμό καταμέτρησης των ψήφων για να είναι σίγουροι ότι δεν θα γινόταν νοθεία.

Το πιο ανησυχητικό δεν είναι να χωρίζεται μια χώρα στα δύο. Δείτε την Ισπανία, όπου προκηρύχθηκαν χθες πρόωρες εκλογές: το συντηρητικό και καθολικό κομμάτι συνυπάρχει από τον 19ο αιώνα με το δημοκρατικό και προοδευτικό. Επί Φράνκο κυριαρχούσε η συντηρητική Ισπανία, στη συνέχεια πέρασε μπροστά η προοδευτική, τώρα φαίνεται ότι το εκκρεμές στρέφεται και πάλι προς τα δεξιά. Κανείς δεν αμφιβάλλει όμως ότι αυτή η κίνηση, αν είναι ακριβής, θα αποτυπωθεί στις κάλπες. Μπορεί να είναι άδικο: οι σοσιαλιστές μεταμόρφωσαν την Ισπανία, την εφοδίασαν με μια σειρά από πολύ προχωρημένους νόμους σε ζητήματα όπως η ενδοοικογενειακή βία, τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, η ευθανασία. Αλλά η βούληση των ψηφοφόρων θα γίνει σεβαστή.

Ενα από τα πιο άστοχα προεκλογικά σχήματα του ΣΥΡΙΖΑ ήταν η σύγκριση του Μητσοτάκη με τον Ορμπαν.