Εκλογές: Οι προκλήσεις των καιρών

Λέγεται ότι οι εκλογές της ερχόμενης Κυριακής είναι κρίσιμες. Αυτό είναι αλήθεια κατά τούτο: ότι ενώ λόγω εκλογικού συστήματος απλής αναλογικής ο ψηφοφόρος καλείται να επιλέξει ανάμεσα σε ένα πλήθος κομμάτων χωρίς να φοβάται ότι θα «χαθεί» η ψήφος του, το εκλογικό σώμα στο σύνολό του καλείται ουσιαστικά να επιλέξει ανάμεσα σε δύο διαφορετικές προοπτικές. Ποιες είναι οι δύο αυτές προοπτικές; Σύμφωνα με μια καθιερωμένη αντίληψη, είναι η προοπτική που προσφέρει η Αριστερά και η προοπτική που προσφέρει η Δεξιά.

Σήμερα όμως οι καιροί απαιτούν άλλες διακρίσεις. Η «τοπογραφική» κατάταξη πολιτικών δυνάμεων με όρους Αριστεράς και Δεξιάς έχει πολύ περιορισμένες δυνατότητες ως αναλυτικό εργαλείο. Στην εποχή μας τα προβλήματα που καλείται να επιλύσει μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση είναι πολλά και αλληλοεμπλεκόμενα μεταξύ τους: πολιτικά, οικονομικά, οικολογικά, θεσμικά, μεταξύ άλλων. Κύριο ρόλο παίζει όχι η αντίθεση ανάμεσα στη Δεξιά και την Αριστερά, αλλά η αντίθεση ανάμεσα στον ανοιχτό και τον κλειστό προσανατολισμό, την ανοιχτή και την κλειστή προοπτική μιας πολιτικής, μιας χώρας, ακόμα και ενός τρόπου σκέψης. Η μία προοπτική είναι εναρμονισμένη με τον ανοιχτό χαρακτήρα της κοινωνίας, του πολιτεύματος, της οικονομίας, του πολιτισμού εντός των οποίων ζούμε. Η άλλη διακατέχεται από εχθρότητα ή καχυποψία για ό,τι καινούργιο και αντιτίθεται σε μεταρρυθμίσεις και/ή ανοίγματα στον εξωτερικό κόσμο.

Η τομή Δεξιάς – Αριστεράς δεν έχει καμία αρμοδιότητα στην ανάλυση των προβλημάτων που σχετίζονται με αυτήν τη νέα πρόκληση ή με πολλά άλλα νέα προβλήματα που ανακύπτουν στη σύγχρονη εποχή, όπως είναι η ψηφιοποίηση, η αναδιοργάνωση του κράτους, τα προβλήματα περιβάλλοντος και πολλά άλλα που ανακύπτουν διαρκώς, με όλο και ταχύτερους ρυθμούς. Τα προβλήματα αυτά απαιτούν λύσεις – και μάλιστα θαρραλέες, ριζικές. Με δυο λόγια απαιτούν μεταρρυθμίσεις.

Στις μεταρρυθμίσεις αυτές αντιτίθενται πολλοί είτε διότι θέλουν να διατηρήσουν ορισμένα προνόμια που έχουν αποκτήσει (συνηθέστατα επιχειρηματικά ή συντεχνιακά) είτε όταν ανήκουν σε ομάδες πολιτικής πίεσης με αναδιανεμητικά αιτήματα. Για αυτούς, οι κοινωνικές και οικονομικές σχέσεις ανάγονται σε παίγνια μηδενικού αθροίσματος: όπου το όφελος του ενός ισοδυναμεί με την απώλεια του άλλου, και επομένως η δυνατότητα βελτίωσης των συνθηκών ζωής μιας ομάδας να μην είναι νοητή παρά μόνο αφαιρώντας πόρους από άλλη.

Η θεώρηση της κοινωνικής και οικονομικής ζωής με όρους παιγνίου μηδενικού αθροίσματος οδηγεί άφευκτα στον διαρκή συγκρουσιακό πολιτικό λόγο. Ο αντίπαλος είναι εχθρός και ο ανταγωνισμός είναι αγώνας επικράτησης. Προάγεται έτσι ένα ήθος σύγκρουσης αντί ενός ήθους συνεργασίας. Οι στρατηγικές πολιτικών κομμάτων που υπακούουν στη λογική παιγνίων μηδενικού αθροίσματος είναι κατ’ ανάγκη συγκρουσιακές. Μια τέτοια θεώρηση εντάσσεται σε ένα κλειστό υπόδειγμα δράσης που αντιτίθεται σε μεταρρυθμίσεις.

Στην παρούσα εκλογική αναμέτρηση, το διακύβευμα συνίσταται στην αναγνώριση ή μη της ανάγκης μεταρρυθμίσεων^. αυτή είναι η πρόκληση των καιρών. Πρέπει να αναγνωριστεί ως βασική η αντίθεση ανάμεσα στα κόμματα με ανοιχτή ή με κλειστή προοπτική. Ο μεταρρυθμιστής οφείλει, επομένως, όχι μόνο να προβάλει το μεταρρυθμιστικό του πρόγραμμα αλλά και να αναδείξει τη σημασία της αντίθεσης αυτής ανάμεσα σε πολιτικές δυνάμεις που υπακούν σε κλειστά πρότυπα δράσης και είναι ταγμένες σε στρατηγικές οι οποίες ανάγονται σε παίγνια μηδενικού αθροίσματος και εκείνες που εμπνέονται από συνεργατικό ήθος στο πλαίσιο παιγνίων θετικού αθροίσματος και που ανταποκρίνονται στην εκσυγχρονιστική πρόκληση των καιρών.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών