Δημοκρατία ή λαοκρατία;

Η δημοκρατία – με τη σύγχρονη φιλελεύθερη έννοια της – συνδέεται με την απαίτηση να υπάρχει ένα κράτος δικαίου και να ισχύουν σταθεροί κανόνες στις σχέσεις μεταξύ πολιτών και πολιτείας. Στη δημοκρατία η εξουσία πρέπει να λογοδοτεί στον λαό. Ο «λαός», εδώ, πρέπει να νοηθεί ως ένα συντεταγμένο σύνολο ατόμων που καλούνται να παίξουν έναν συγκεκριμένο θεσμικό ρόλο: να ελέγξουν την κυβέρνηση, υπό συγκεκριμένες θεσμικές συνθήκες και τηρώντας θεσπισμένους κανόνες.

Σύμφωνα με μια άλλη αντίληψη για τη δημοκρατία, την οποία μπορούμε να ονομάσουμε λαοκρατική, προέχει η επικράτηση της βούλησης του λαού. Σύμφωνα με αυτήν την ιδέα, ο λαός αποτελεί μια ενιαία ολότητα, η κυριαρχία της οποίας αναγνωρίζεται ανεξάρτητα από θεσμούς. Οι οπαδοί της λαοκρατικής αντίληψης της δημοκρατίας επικαλούνται τον «λαό» ως πηγή υπέρτερης νομιμότητας, πέρα και πάνω από θεσμούς. Η βούλησή του ερμηνεύεται από τους εκπροσώπους του, οι οποίοι ασκούν εξουσία στο όνομά του. Δεν περιορίζεται – ή τουλάχιστον περιορίζεται στο ελάχιστο δυνατό – η εξουσία, εφόσον ασκείται στο όνομα του κυρίαρχου. Και αν ο κυρίαρχος ήταν παλιά ο μονάρχης, τώρα ο μονάρχης έχει αντικατασταθεί από τον λαό, και η λαϊκή κυριαρχία δεν πρέπει να συναντά φραγμούς ή περιορισμούς.

Στη σύγχρονη, φιλελεύθερη δημοκρατία προέχει ο έλεγχος της εξουσίας, η ανάγκη λογοδοσίας των κυβερνώντων στους κυβερνώμενους, μέσα από θεσμικά καθορισμένες διαδικασίες. Γι’ αυτό και η αντιπολίτευση παίζει σημαντικό θεσμικό ρόλο σ’ αυτόν τον έλεγχο – και γι’ αυτό τα αντιπολιτευόμενα κόμματα και οι οπαδοί τους δεν λογίζονται ως εχθρικά ή βλαβερά στοιχεία. Αντίθετα, στη λαοκρατία προέχει η εκτέλεση των κελευσμάτων του λαού από τους εκπροσώπους του – εν ανάγκη παραβιάζοντας ή παρακάμπτοντάς τα «θεσμικά εμπόδια». Θεωρείται ότι ο λαός είναι μια αδιαίρετη συλλογική οντότητα με ενιαία βούληση. Επομένως, ό,τι δεν περιέχεται σ’ αυτήν την ενότητα είναι ξένο και εχθρικό.

Αυτό συνδέεται με μια άλλη βασική διαφορά μεταξύ δημοκρατίας και λαοκρατίας και βρίσκεται στον ρόλο της πλειοψηφίας. Στη δημοκρατία, ο κανόνας της πλειοψηφίας είναι ένας πρακτικός τρόπος λήψης απόφασης, εφόσον δεν υπάρχει ομοφωνία. Στη λαοκρατία, η πλειοψηφία ως προσέγγιση της ολότητας ερμηνεύεται ως δείκτης της «αυθεντικής» συλλογικής βούλησης του λαού. Αυτό είναι λογικό επακόλουθο της σύλληψης του λαού ως συλλογικής οντότητας με ενιαία βούληση, πλειοψηφικά εκφραζόμενη, που στρέφεται κατά του «υπολειμματικού» τμήματος, ωσάν αυτό να μην αποτελούσε γνήσιο τμήμα αυτού του συνόλου.

Στη λαοκρατική αντίληψη περί δημοκρατίας προέχει όχι ο έλεγχος της εξουσίας, αλλά η άσκηση της εξουσίας στο όνομα του λαού, χωρίς – ή με ελάχιστους – περιορισμούς. Η βούληση των «πολλών» πρέπει να επιβληθεί επί των «ολίγων». Αυτή η ολιστική αντίληψη της λαϊκής εξουσίας επιβάλλει στους πολιτικούς που ασπάζονται τις αρχές της λαοκρατίας να δρουν στο όνομα του λαού, ο οποίος νοείται πρωταρχικά ως κοινωνικά αναγνωρίσιμη οντότητα – που συχνά ονομάζουν «κοινωνική πλειοψηφία». Η τελευταία παραμένει ασαφής. Κατά μια έκφραση που έκανε… καριέρα στο παρελθόν, είναι οι «μη προνομιούχοι», οι οποίοι είναι ταυτολογικά οι περισσότεροι, εφόσον το προνόμιο έχει εξ ορισμού περιοριστικό χαρακτήρα. Αντίθετα, κατά τη φιλελεύθερη αντίληψη της δημοκρατίας, η άσκηση εξουσίας εξυπηρετεί την ανάγκη λήψης συλλογικών αποφάσεων, και όχι την καταπολέμηση των εχθρών, που υποτιθέμενα αποτελούν οι πολιτικοί αντίπαλοι των εκάστοτε κυβερνώντων.

Η φιλελεύθερη δημοκρατία εκφράζει, αν μη τι άλλο, την άρνηση αναγνώρισης του δικαιώματος οποιουδήποτε στην εξουσιαστική ακράτεια· δικαίωμα, το οποίο δίνει στον εαυτό της η λαοκρατική εξουσία με πρόσχημα ότι το ασκεί στο όνομα του λαού. Η φιλελεύθερη δημοκρατία είναι ατελές σύστημα διακυβέρνησης που έχει αποδειχθεί όμως ανθεκτικό και αποτελεσματικό. Εντός της, ακόμα και κόμματα λαοκρατικής έμπνευσης απέτυχαν στην εφαρμογή των προγραμμάτων τους ή πέτυχαν όταν τα προσάρμοσαν στις αρχές της σύγχρονης, φιλελεύθερης δημοκρατίας.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας και Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών