Δημοκρατία και λαϊκισμός

Στο φιλελεύθερο υπόδειγμα της δημοκρατίας «λαός» λογίζεται το σύνολο των πολιτών στο οποίο δεν αποδίδεται συλλογική οντότητα με ενιαία προσωπικότητα και βούληση. Πυλώνας μιας τέτοιας αντίληψης είναι ο έλεγχος των κυβερνώντων από τους κυβερνώμενους μέσα από ανοιχτές διαδικασίες, με τη χρήση ορισμένων θεσμικών οργάνων, ανάμεσα στα οποία είναι οι εκλογές, το Σύνταγμα και το κράτος δικαίου. Κυρίαρχες αξίες είναι η ελευθερία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.

Στο λαϊκιστικό υπόδειγμα είναι επίσης σεβαστές ως αξίες η ελευθερία και τα δικαιώματα, αλλά προτάσσεται η ανάγκη άσκησης εξουσίας από τον λαό. Ο τελευταίος θεωρείται ότι αποτελεί συλλογική οντότητα, με δική της βούληση και κρίση, η οποία εκφράζεται μέσα από την πλειοψηφία. Το ιδεολογικό υπόβαθρο αυτής της ιδέας είναι η αδιαίρετη συλλογική βούληση του λαού. Αυτή η αδιαίρετη βούληση θεωρείται ότι έχει ένα αδιαμφισβήτητο κύρος, ακριβώς επειδή προέρχεται από αυτή την αδιευκρίνιστη οντότητα που είναι ο «λαός». Στην οντότητα αυτή οι πολιτικοί και δημόσιοι σχολιαστές αποδίδουν επιθυμίες, ευθύνες και κρίση. Αυτή η αντίληψη της δημοκρατίας εισχωρεί στις παραδοχές πολιτικών και σχολιαστών του δημόσιου βίου και στην πολιτική μας κουλτούρα, με αποτέλεσμα ορισμένοι πολιτικοί και δημόσιοι σχολιαστές της επικαιρότητας να αποδίδουν στον λαό ως συλλογική οντότητα συγκεκριμένες επιθυμίες, κρίσεις και ευθύνες.

Ως «λαός» δεν θεωρείται από τους υποστηρικτές της λαϊκιστικής αντίληψης για τη δημοκρατία το κοινωνικό σύνολο, αλλά ένα κοινωνικά αναγνωρίσιμο τμήμα του, που συχνά περιγράφεται ως «κοινωνική πλειοψηφία», χωρίς να καθορίζεται ποιες κοινωνικές ομάδες το συγκροτούν. Αυτό, όμως, δεν είναι το κύριο πρόβλημα με το λαϊκιστικό υπόδειγμα της δημοκρατίας. Το μεγάλο του πρόβλημα είναι η ύπαρξη αντιφρονούντων. Αν ασκείται η δημοκρατική εξουσία στο όνομα μιας ενιαίας και αδιαίρετης βούλησης του λαού, αν θεωρήσουμε ότι η πλειονότητα εκφράζει το υγιές, το ορθό τμήμα της ολότητας, τον γνήσιο λαό, τότε το υπόλοιπο δεν είναι λαός. Οι ετερόφρονες αποτελούν το νοσηρό, το παρασιτικό ή εχθρικό μέρος του «πραγματικού» λαού.

Σύμφωνα με αυτή τη λαοκρατική αντίληψη της δημοκρατίας, ο λαός πρέπει να ασκεί εξουσία, οι πολλοί επί των ολίγων, και η εξουσία αυτή πρέπει να είναι ατόφια, πλήρης και κατά το δυνατόν αδιαμεσολάβητη: να μη συναντά «θεσμικά εμπόδια» – τα οποία οφείλει να παρακάμπτει όταν τα συναντά, εφόσον χειραγωγούνται από τους αντιπάλους. Οι τελευταίοι δεν θεωρούνται ως απλοί αντίπαλοι, αλλά ως εχθροί. Γι’ αυτό και ο λαϊκιστικός πολιτικός λόγος είναι πάντοτε έντονα διχαστικός. Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι ο Ernesto Laclau, ένας από τους βαθύτερους μελετητές του λαϊκισμού και ο κατ’ εξοχήν υπερασπιστής του, θεωρεί ότι όχι μόνο το λαϊκιστικό κίνημα αναπτύσσεται μέσα σε ένα διχαστικό κλίμα, αλλά ότι πρέπει και να το καλλιεργεί, διότι μόνο μέσα από αυτόν τον διχασμό ο λαός ανακαλύπτει τη συλλογική του ύπαρξη και ταυτότητα.

Ο λαϊκισμός στη σύγχρονη εκδοχή το μπορεί να έχει συντηρητική ή ριζοσπαστική μορφή. Προσβλέπει στη διαμόρφωση σχέσης εμπιστοσύνης ανάμεσα στην ηγεσία του και τους οπαδούς του. Η εμπιστοσύνη αυτή είναι άμεση και άτυπη. Προϋποθέτει συσπείρωση κατά των «εχθρών» – ντόπιων και ξένων. Θα παραμείνει μια παθογένεια της δημοκρατίας όσο η πολιτική κουλτούρα μας παραμένει δέσμια στον μύθο της πηγαίας αρετής και γνώσης του λαού ως συλλογικής προσωπικότητας, με συγκεκριμένη βούληση η οποία πρέπει να καθοδηγεί τον πολιτικό στη δράση του· και όσο δεν δέχεται τους κανόνες και τις αρχές που διέπουν τους θεσμούς της ως αναγκαίες πρακτικές συνθήκες επιβίωσής της.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Μεθοδολογίας, Ιστορίας & Θεωρίας της Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών