Σύνταγμα και δημοκρατική ευθύνη

Κατά το άρθρο 59 του Συντάγματος, οι βουλευτές ομνύουν πίστη στην πατρίδα και το δημοκρατικό πολίτευμα και υπακοή στο Σύνταγμα. Αντιστοίχως, τα πολιτικά κόμματα οφείλουν κατά το άρθρο 29 Σ να υπηρετούν την ελεύθερη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος. Είναι παράγοντες του δημοκρατικού πολιτεύματος. Ειδικώς μάλιστα κατά τη συμμετοχή τους στην άσκηση της νομοθετικής λειτουργίας, στη Βουλή, μετέχουν στον σχηματισμό της κρατικής θέλησης, η οποία υπόκειται στην αρχή της συνταγματικής νομιμότητας.

Υπό το φως αυτών των βασικών παραδοχών, ο νόμος δεν επιτρέπει τη συμμετοχή στις εκλογές, υπό μανδύα πολιτικών κομμάτων, μορφωμάτων που με πράξεις βίας υπονομεύουν τη δημοκρατική λειτουργία του πολιτεύματος. Αυτό ελέγχεται με δύο τρόπους:

Πρώτον, αν μέλη της ηγεσίας του κόμματος έχουν καταδικασθεί για σοβαρά αδικήματα που ενέχουν ιδιάζουσα πολιτειακή απαξία και σε αντιστοίχως σοβαρές ποινές. Εδώ πρέπει να διευκρινισθεί ότι δεν είναι απαραίτητο να είναι ο καταστατικός πρόεδρος αχυράνθρωπος. Αρκεί ότι μέλος της διοικήσεως, καταστατικής ή αληθινής, εμφανούς ή κεκρυμμένης, φέρει τέτοια βαριά καταδίκη.

Δεύτερον, αν ιδρυτικά μέλη ή μετέχοντες σε εκλογικούς συνδυασμούς έχουν καταδικασθεί για συγκεκριμένα αδικήματα (ιδίως για εγκληματική οργάνωση), ώστε να συνάγεται ότι η δράση πολιτικού κόμματος δεν είναι συμβατή με την ελεύθερη λειτουργία της δημοκρατίας. Εδώ, να ξεκαθαριστεί το εξής: οι πολίτες ελεύθερα κρίνουν πώς ένα κόμμα υπηρετεί τη δημοκρατία. Αυτό δεν το κρίνουν ούτε οι νόμοι, ούτε τα δικαστήρια. Εκείνο το οποίο ο νόμος δεν επιτρέπει είναι κάτι πολύ πιο συγκεκριμένο: αν για λόγους που ανάγονται σε οργανωμένη εγκληματική δράση υποψηφίων συνάγεται ότι το κόμμα υπονομεύει το πολίτευμα. Διότι όταν ένα κόμμα εν γνώσει του περιλαμβάνει στους συνδυασμούς του πρόσωπα που έχουν καταδικασθεί για εγκλήματα με ιδιάζουσα πολιτειακή απαξία (εδώ, θα προσέθετα, και σε ποινές κάθειρξης) φέρεται ότι επιδοκιμάζει τέτοια δράση και μάλιστα όχι θεωρητικώς, αλλά σε διαδικασία που οδηγεί σε ανάδειξη των μελών του ανωτέρου συνταγματικού μας οργάνου, της Βουλής.

Ανέκυψε ωστόσο το ερώτημα αν αυτή την κρίση πρέπει να διενεργεί η τακτική σύνθεση του Α1 Τμήματος του Αρείου Πάγου ή ευρύτερος σχηματισμός αποτελούμενος από το σύνολο των μελών του. Αναμφίβολα, το ορθό είναι να μετέχουν όλα τα μέλη του τμήματος. Δεν μπορεί για μία τόσο κρίσιμη απόφαση να δίνεται λαβή για ισχυρισμούς, καλόπιστους ή μη, ως προς την επιλογή των μελών της σύνθεσης. Ούτε να δοκιμάζεται το καθήκον της συμμετοχής. Αντιθέτως, η νέα ρύθμιση είναι πλέον αντικειμενική και προστατεύει και τον ίδιο τον Πρόεδρο. Εξάλλου, σε όσες χώρες προβλέπονται αντίστοιχες διαδικασίες, αυτές ανατίθενται σε συνταγματικά δικαστήρια. Δεν εξισώνονται με συνήθεις δίκες σε τακτικούς σχηματισμούς. Εμείς δεν έχουμε συνταγματικό δικαστήριο, πλην όμως σε ανάλογη περίπτωση (κρίση αντισυνταγματικότητας νόμου), το Σύνταγμα απαιτεί παραπομπή στην ολομέλεια.

Είναι βεβαίως ατυχές ότι αυτή η βελτίωση γίνεται στα τελευταία νομοθετήματα της βουλευτικής περιόδου. Ατυχέστερο όμως θα ήταν να κλείσουμε τα μάτια. Οπως συχνά πράττουμε σε τόσα άλλα.

Ο Νίκος Παπασπύρου είναι αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή (ΕΚΠΑ).