Ενας μήνας μετά

Σήμερα κλείνει μήνας από το δυστύχημα των Τεμπών. Ο συναισθηματικός κραδασμός που προκάλεσε παραμένει ενεργός. Αυτό δείχνει και το νέο κύμα δημοσκοπήσεων, που είδαμε αυτές τις ημέρες. Τα Τέμπη συνεχίζουν να λειτουργούν ως ρήγμα στον πολιτικό χρόνο, ρήγμα που δίνει πολιτικούς μετασεισμούς. Εκλύουν θλίψη, φόβο και ανασφάλεια. Οργή, ασφαλώς, που η φωτιά της δεν έχει ακόμη χωνευτεί. Αλλά ταυτόχρονα και απογοήτευση και τάσεις αποστράτευσης. Διαταράσσουν τους παγιωμένους, εδώ και έξι χρόνια, πολιτικούς συσχετισμούς. Μα προπάντων βυθίζουν το θερμόμετρο της πολιτικής εμπιστοσύνης στα επίπεδα που βρισκόταν πριν από τις εκλογές του 2019.

Ζούμε, άραγε, μια επανάληψη του κύκλου της αμφισβήτησης των θεσμών και του πολιτικού συστήματος που διαμορφώθηκε στα χρόνια της μεταπολίτευσης;

Στη διάρκεια αυτού του μισού αιώνα ζήσαμε, ζούμε ακόμη, την πιο μακρά και ανέφελη περίοδο δημοκρατικής ομαλότητας και (παρά τη χρεοκοπία) ευημερίας από την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Η εναλλαγή των κομμάτων γίνεται πάντα ομαλά, τα αποτελέσματα των εκλογών – πρωτοφανές! – δεν αμφισβητούνται, δεν υπάρχουν απόπειρες εξωγενούς παρέμβασης ή κηδεμονίας των θεσμών της δημοκρατίας, οι οποίοι άντεξαν ακόμη και τη δεινή κρίση των μνημονίων. Το κεκτημένο αυτό είναι αδιαμφισβήτητο. Μα έρχονται στιγμές που η «σκοτεινή όψη της μεταπολίτευσης» – η εκτεταμένη και ατιθάσευτη διαφορά, ο ατελής εκσυγχρονισμός του κράτους, η υποδούλωση της δημόσιας διοίκησης στο κόμμα που κερδίζει τις εκλογές και η παραλυτική επιρροή συντεχνιακών/ πελατειακών δικτύων στο εσωτερικό του κράτους – έρχεται στην επιφάνεια με ένταση. Και θρέφει ρεύματα ριζικής αμφισβήτησης.

Συνέβη πρώτη φορά στα μέσα της δεκαετίας του ’90, μα απορροφήθηκε τότε από ένα δικομματικό σύστημα που απέδειξε ότι είχε αποθέματα αντοχής και δυνατότητες ανανέωσης. Συνέβη ξανά, με πολύ μεγαλύτερη ένταση, στα χρόνια του μνημονίου. Αυτή τη φορά οι κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις, χρεωμένες με την ευθύνη για τη χρεοκοπία αλλά και με την αδυναμία διαχείρισης των συνεπειών της, δεν βρήκαν δύναμη να αντισταθούν. Κατέρρευσαν σε έναν μεγάλο εκλογικό σεισμό, μέσα σε ένα «λουτρό αίματος», κατά τη διατύπωση της Βασιλικής Γεωργιάδου, το 2012. Τα Τέμπη ανοίγουν, για τρίτη φορά μέσα σε τριάντα χρόνια, έναν κύκλο αμφισβήτησης. Προφανώς όχι με την ίδια δύναμη όπως πριν από δέκα χρόνια. Και, κατά πάσα βεβαιότητα, όχι με ανάλογα αποτελέσματα. Το 2023 δεν είναι 2012. Οσο ισχυρό κι αν ήταν το σοκ των Τεμπών δεν συγκρίνεται με το σοκ που υπέστη τότε η αμέριμνη Ελλάδα από την αιφνίδια πτώση της. Και επιπλέον δεν υπάρχει αυτή τη φορά πολιτικός παίκτης που να μπορεί να είναι ταυτόχρονα αρκετά «αντισυστημικός», ώστε να μεταβολίζει την οργή, και αρκετά «συστημικός» ώστε να διεκδικεί τη διακυβέρνηση, όπως ήταν τότε ο άφθαρτος, αλλά πρόθυμος να φθαρεί, ΣΥΡΙΖΑ. Αλλά θα ήταν λάθος ασυγχώρητο να αγνοηθεί το κύμα της αμφισβήτησης ή να υποτιμηθούν οι συνέπειές του – που καταγράφονται, άλλωστε, στις δημοσκοπήσεις, ως απότομη βύθιση της πολιτικής εμπιστοσύνης, η οποία ήταν ήδη σε χαμηλά επίπεδα.

Και πώς αντιδρά στην νέα πρόκληση το πολιτικό σύστημα; Προς το παρόν, ακολουθώντας την πεπατημένη. Θεωρώντας πως αν πολωθεί η αναμέτρηση, αν η σύγκρουση των αντίπαλων κομμάτων σκηνοθετηθεί ως ηθικά φορτισμένη επιλογή, ως «μάχη του φωτός με το σκότος», σύμφωνα με την αθάνατη ρήση του Μένιου Κουτσόγιωργα, τότε οι κεντρόφυγες δυνάμεις θα απορροφηθούν από τον μαγνήτη της κάλπης. Οι αμφισβητίες θα γίνουν και πάλι ψηφοφόροι. Κι όσοι αντισταθούν, διά της αποχής τους, απλώς δεν θα μετράνε. Η αποχή, ως γνωστόν, τραυματίζει μεν την υγεία της δημοκρατίας και τη νομιμοποίηση των θεσμών της, δεν κοστίζει όμως τίποτε στις φιλοδοξίες των κομμάτων εξουσίας.

Υπάρχει, βέβαια, ένα πρόβλημα. Οταν τα βασικά, τα «συστημικά» κόμματα, εκείνα που ψηφίζονται από οκτώ στους δέκα ψηφοφόρους, συμπίπτουν στις βασικές  επιλογές, προπάντων ως προς τη θέση της χώρας στον κόσμο, όπως συμβαίνει τώρα (μα δεν συνέβαινε πάντα στην απώτερη και πρόσφατη ιστορία της μεταπολίτευσης), πώς μπορεί να παρασταθεί ως κρίσιμη μάχη στα μαρμαρένια αλώνια, ως υπαρξιακή επιλογή η μεταξύ τους αντιπαράθεση; Ο δοκιμασμένος τρόπος είναι ένας: Η καταφυγή στο σύμπαν των σκανδάλων, που δημιουργούν ηθικό πανικό στο ακροατήριο. Η μετάθεση της συζήτησης από τις πολιτικές θέσεις (που διαφέρουν ριζικά, αλλά δεν απέχουν δα όσο η γη από τη σελήνη) στα δάνεια του ενός και τις βίλες του άλλου.

Είναι η εύκολη λύση – που αποδείχθηκε αποδοτική αρκετές φορές στο παρελθόν. Αλλά υπάρχει ένα τίμημα της ευκολίας. Και το τίμημα είναι η διαιώνιση της αδυναμίας του πολιτικού συστήματος να θεραπεύσει τα δεινά που γενούν την αμφισβήτησή του. Η μηχανή της πολιτικής δεν έχει κουμπί που να τη θέτει σε λειτουργία «ξεκατίνιασμα» στην προεκλογική περίοδο και, μετά τις εκλογές, να τη γυρίζει σε λειτουργία υπευθυνότητας και σοβαρότητας, που να επιτρέπει κάποια συνεννόηση ή συναίνεση στα βασικά. Μα χωρίς μια τέτοια λειτουργία, ο φαύλος κύκλος διαιωνίζεται. Το λέει, με τον τρόπο της, και η πρόσφατη έκθεση του Γραφείου Προϋπολογισμού της Βουλής. Μας περιμένουν, ως χώρα, προκλήσεις πιο περίπλοκες στο άμεσο μέλλον. Και αν δεν συμφωνήσουν οι βασικοί πολιτικοί παίκτες να ενισχύσουν, από κοινού, τους δημοκρατικούς θεσμούς απέναντι στην ίδια τη δική τους βουλιμία χειραγώγησης και αν δεν επιτύχουν μια ελάχιστη συνεννόηση στα βασικά, οι προκλήσεις είναι αδύνατον να αντιμετωπιστούν αποτελεσματικά. Και οι κύκλοι της αμφισβήτησης θα επαναλαμβάνονται.