Τα «7 θανατηφόρα αμαρτήματα» του ελληνικού κράτους

Αυτή τη φορά έλαχε ο κλήρος στον σιδηρόδρομο. Κανείς, όμως, δεν μπορεί να προβλέψει ποιος τομέας του κράτους θα μας απασχολήσει δυσάρεστα την επόμενη φορά. Καθώς στα συντρίμμια των Τεμπών αντανακλώνται οι συνολικές στρεβλώσεις του πολιτικοδιοικητικού μας συστήματος, τα «7 αμαρτήματα» κωδικοποιούν τις κρατικές υστερήσεις και οριοθετούν τη μεταρρυθμιστική ατζέντα για τη ριζική αλλαγή του μοντέλου διακυβέρνησης.

1. Απουσία συνολικού σχεδιασμού. Καθώς η ασφάλεια αποτελεί πρωταρχικό δημόσιο αγαθό, ο σχεδιασμός και η εποπτεία των σχετικών πολιτικών θα έπρεπε να ανήκουν στον «σκληρό πυρήνα» του κράτους και όχι στον ΟΣΕ. Ο τεκμηριωμένος προγραμματισμός για την κάλυψη των αναγκών, η εφαρμογή μεταβατικών σχεδίων ελλείψει σύγχρονων τεχνολογιών και ο σχεδιασμός «συγχωρητικών συστημάτων», που μετριάζουν τις επιπτώσεις του ανθρώπινου σφάλματος, εμπίπτουν στα καθήκοντα των κεντρικών υπηρεσιών.

2. Απουσία ανεξάρτητου ρυθμιστή. Για να μην παραμείνει εσαεί διάτρητο το σύστημα διοίκησης και να μην εκφυλίζονται οι ευρωπαϊκές προδιαγραφές ασφάλειας σε γραφειοκρατικές διατυπώσεις, η Ανεξάρτητη Αρχή (ΡΑΣ), που ασκεί τον ρόλο της Εθνικής Αρχής Ασφαλείας, πρέπει να εξοπλιστεί με ουσιαστικές αρμοδιότητες και επαρκή στελέχωση.

3. Αδυναμία συντονισμού των εμπλεκόμενων φορέων… Η προβληματική συνεργασία ΟΣΕ – ΕΡΓΟΣΕ φανερώνει «περιχαράκωση» και συνεχή ανταγωνισμό μεταξύ τους με έπαθλο την παραλαβή των έργων. Σε συνθήκες διοικητικής διάσπασης είναι αναγκαία η ενεργοποίηση ενός τελικού «ολοκληρωτή» του συστήματος, που θα συντονίζει τα εμπλεκόμενα μέρη και θα χαράσσει τον «οδικό χάρτη» της συλλειτουργίας τους.

4. Προβληματική εσωτερική λειτουργία. Το επισφαλές μοντέλο «εσωτερικής διοικητικής λειτουργίας» αφορά τις ελλιπείς εγγυήσεις ασφαλούς λειτουργίας του δικτύου, την απουσία τεκμηρίωσης των αποφάσεων με συγκεκριμένα δεδομένα και προκαθορισμένους στόχους και την απουσία αξιόπιστων «πρωτοκόλλων λειτουργίας» και διοικητικών αυτοματισμών.

5. Απουσία αξιοκρατικών επιλογών και αξιολόγησης. Οι ιδιαίτερες απαιτήσεις για τη στελέχωση των κρίσιμων θέσεων ασφάλειας δεν συνάδουν με έκτακτες διαδικασίες στελέχωσης, απασχόληση εξωτερικών συνεργατών και εκπτώσεις στις προδιαγραφές. Οι αξιοκρατικές αξιολογήσεις οφείλουν να χαρακτηρίζουν όλα τα στάδια του κύκλου στελέχωσης (επιλογή, εκπαίδευση, πιστοποίηση, ανάθεση καθηκόντων, αξιολόγηση απόδοσης). Η έκτακτη στελέχωση συμπληρώνει το παζλ του πελατειασμού και της κομματοκρατίας, που κυριαρχεί στη διοικητική ηγεσία των σιδηροδρομικών φορέων.

6. Αδιαφάνεια, αστοχίες και διαπλοκή. Τα φαινόμενα αδιαφάνειας και αναποτελεσματικότητας στη διαχείριση των συμβάσεων συμπληρώνονται από την αποτυχία των προληπτικών και των κατασταλτικών ελέγχων. Κανόνες χάριν της χρηστής διαχείρισης «εργαλειοποιούνται» από τα ιδιοτελή κέντρα σε ένα πολυσύνθετο πλαίσιο διαπραγμάτευσης ωφελημάτων, που εξηγεί την παροιμιώδη «απάθεια» στα διαδοχικά σήματα κινδύνου. Το αμαρτωλό τρίγωνο της διαπλοκής (ΟΣΕ – ΕΡΓΟΣΕ – Ανάδοχοι) φανερώνει υψηλό βαθμό «αποικιοποίησης» του σιδηροδρόμου από τα ανταγωνιστικά συμφέροντα.

7. Κακή χρήση των κοινοτικών χρηματοδοτήσεων. Καθώς οι σιδηροδρομικές μεταφορές ρυθμίζονται με εθνικές στρατηγικές, ο πελατειακός ή επικοινωνιακός αυτοσχεδιασμός κατισχύει της ορθολογικής ιεράρχησης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τις δράσεις ψηφιακού εκσυγχρονισμού. Η ΕΕ, παρά τα 3 δισ. που έχει διαθέσει, εμφανίζεται απρόθυμη να καλύψει τα εγχώρια ρυθμιστικά κενά, μεταφέροντας την ευθύνη της ολοκληρωμένης προσέγγισης στο εθνικό επίπεδο.

Συμπέρασμα: Σε ένα πολυδιασπασμένο σύστημα, με ιδιωτικοποιημένες υπηρεσίες μεταφορικού έργου, ρόλο «ολοκληρωτή» μπορούν να αναλάβουν μόνο οι θεσμοί ενός σύγχρονου «Αναπτυξιακού Κράτους – Στρατηγείου» που θα χαράσσουν την εθνική στρατηγική για τον σιδηρόδρομο και θα εγγυώνται την ανταγωνιστική του παρουσία. Εδώ, όμως, ξεκινάει μια άλλη ιστορία…

Ο δρ Απόστολος Ι. Παπατόλιας είναι σύμβουλος ΑΣΕΠ, πρώην νομάρχης