Το Μουσείο ως τελεστής της αστικότητας

Στην υποδειγματική δημόσια παρουσίαση της μελέτης τους για την επέκταση του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, τα γραφεία Chipperfield και Τομπάζη αποσαφήνισαν τη λογική με την οποία απάντησαν στο αρχιτεκτονικό πρόβλημα που τους τέθηκε: στο brief, στο οποίο είχαν αποκρυσταλλωθεί οι κατευθύνσεις και τα ζητούμενα, όπως προσδιορίσθηκαν στη δημόσια συζήτηση που επί δεκαετίες εξελίσσονταν στο εσωτερικό των θεσμών αλλά και μεταξύ των πολιτών.

Στόχος του σχεδιασμού ήταν να δημιουργήσει νέους εκθεσιακούς χώρους, ώστε να καθίσταται δυνατή η έκθεση περισσότερων ευρημάτων – στο υφιστάμενο κτίριο εκτίθεται λιγότερο από το 10% των συλλογών του Μουσείου – και, βεβαίως, η έκθεση να γίνεται σε συνθήκες καλύτερες, όπως το επιτρέπει η εξέλιξη των τεχνικών ανάδειξης των αρχαιοτήτων, αλλά και όπως υπαγορεύουν οι μετασχηματιζόμενες μέσα στον χρόνο μουσειολογικές στρατηγικές.

Με επίγνωση της σπουδαιότητας, που τα μεγάλα ιστορικά δημόσια κτίρια της Αθήνας έχουν στην οργάνωση της αστικότητάς της, οι μελετητές έθεσαν, ως παράλληλο στόχο τη θετική εγγραφή του νέου τοπίου στην ιστορική  γεωγραφία της πόλης και στα ειδικότερα  κοινωνικά συμφραζόμενα της άμεσης περιοχής του – Εξάρχεια, Κυψέλη, Πολυτεχνείο. Δηλαδή ο σχεδιασμός επιχειρεί να περιγράψει πώς μια περιοχή της Αθήνας μπορεί να ξανασυστηθεί στους πολίτες της και στον κόσμο.

Πρόκειται για ένα δίδυμο ζήτημα, αφενός αστικού ανασχεδιασμού και αφετέρου αρχιτεκτονικού ανασχεδιασμού και κτιριακής επέκτασης του υφιστάμενου κτιρίου (Ernst Ziller, L. Lange, Π. Κάλκος, Α. Βλάχος, 1866-1891), το οποίο στεγάζει ένα από τα σημαντικότερα Αρχαιολογικά Μουσεία του πλανήτη. Το ζήτημα της επέκτασης ενός κτιρίου επανέρχεται ως αρχιτεκτονικό ερώτημα, αλλά δεν έχει εύκολη απάντηση. Η  αντίστιξη ανάμεσα στις αρχές σχεδιασμού του υφιστάμενου και του νέου κτιρίου περιγράφει μια σχέση έντασης, αλλά όχι οπωσδήποτε ανταγωνιστική. Η περίπτωση επέκτασης του Μεγάρου Μουσικής Θεσσαλονίκης με το Νέο Κτίριο του Μεγάρου (Arata Isozaki, 2004) δηλώνει μια απόσταση από μια ξένη προς αυτό αρχιτεκτονική ιδεολογία, από την οποία το νέο κτίριο διαχωρίζεται και με την οποία επικοινωνεί μέσω του δημόσιου χαρακτήρα μιας νέας αστικής πλατείας πάνω στη θάλασσα του Θερμαϊκού. Αντίθετα, στην περίπτωση του Αρχαιολογικού Μουσείου Θεσσαλονίκης, η «προς τα μέσα» επέκτασή του παραβιάζει την παραδειγματική μοντερνιστική ηθική του Πάτροκλου Καραντινού και εμφανώς αδικεί το προϋφιστάμενο έργο. Αμφιλεγόμενος, αν και οπωσδήποτε ενδιαφέρων, είναι ο πειραματισμός των Venturi/Scott Brown στον σχεδιασμό της επέκτασης της National Gallery/Sainsbury Wing στο Λονδίνο, όπου επιχειρήθηκε η βαθμιαία, πάνω στο μήκος της όψης του κτιρίου, αλλαγή σχεδιαστικής στάσης από τον εκλεκτικισμό προς τον μοντερνισμό. Στην περίπτωση που συζητάμε, ο Chipperfield, ο οποίος σε κάποια στιγμή της παρουσίασης της μελέτης του, ως δείκτη της προσέγγισής του στις αρετές του υφιστάμενου Μουσείου το ονόμασε «ναό», ώθησε την πρότασή του στον δρόμο της συλλειτουργίας με τον κόσμο της αρχιτεκτονικής του νεοκλασικισμού, επιτρέποντας στο κτίριο του Ziller να παραμένει ως το κύριο θέμα της σύνθεσης.

Πράγματι, η προστιθέμενη κτιριακή ύλη, με τη συμμετρική διάταξη των αιθουσών και την ιεραρχία των μεγεθών τους, παράγεται από την τυπολογία του υφιστάμενου Μουσείου. Ωστόσο, τα καθαρά σχήματα που περιγράφουν το υφιστάμενο κτίριο, στην επέκταση  αποδομούνται» – όρος που δόκιμα χρησιμοποιήθηκε στην παρουσίαση (Στ. Γυφτόπουλος) – και αντί για ένα σύστημα white-box εκθεσιακών αιθουσών με σαφή και πεπερασμένα όρια, εντός των οποίων υποχρεώνονται να διαταχθούν τα εκθέματα, προσφέρεται μία συνέχεια δωματίων, ένας χώρος ροϊκός και πορώδης, ιδεώδης για τη δυνατότητα επανεκθέσεων και για την υποδοχή εναλλακτικών εκθεσιακών αφηγήσεων. Αναγκαία σημείωση: στη μελέτη έχει ληφθεί πρόνοια για διακριτική ανάδειξη επιλεγμένων ευρημάτων – ένα από τα πιο φωτογενή σχέδια που παρουσιάσθηκαν είναι η εικόνα της κυκλικής αίθουσας με το μεγάλο εσωτερικό ύψος και φυσικό φωτισμό από το οπαίο του θόλου.

Η οικονομία ενός σύντομου σημειώματος δεν επιτρέπει συζήτηση για επιμέρους πτυχές της πρότασης, όπως το παραξένισμα που παράγεται από τη γενικευμένη χρήση συμπιεσμένου χώματος, ως τελικής επιφάνειας. Παρά την εξήγηση των ίδιων των μελετητών ότι, από την ασφάλεια που θα παρείχε μια αρχιτεκτονική της πολυτέλειας, προτίμησαν την αμεσότητα επιτόπιων υλικών, νομίζω ότι, αυτή η ιδιότροπη επιλογή τους μάλλον κατάγεται από τη συστηματική εκ μέρους τους επιδίωξη ενός «ύφους ανάδειξης» της συγκεκριμένης εκθεσιακής ύλης: στην πρότασή τους τα αρχαιολογικά ευρήματα ευνοούνται από τη σχέση τους με το χώμα, από την υφή, τις ανταύγειες και τους γαιώδεις χρωματικούς τόνους. Μοιάζει ότι η λοξή προσέγγισή της μελέτης σε μια «αρχαιολογία των αισθήσεων», των βλεμμάτων και της χορογραφικής κίνησης των σωμάτων αντλεί από το παράδειγμα του Carlo Scarpa.

Η εγκάρσια τομή. Ισως το πιο ομιλητικό σχέδιο, αυτό στο οποίο αναγνωρίζεται η κεντρική ιδέα της πρότασης, είναι το σχέδιο της εγκάρσιας τομής. Εκεί φαίνεται ότι οι νέοι χώροι δεν αναζητήθηκαν σε ένα νέο κτίριο, διαχωρισμένο από το υφιστάμενο, αλλά έχουν διαταχθεί σε ένα νέο τοπίο. Αξιοποιώντας αρχές από τη γεωμετρική τάξη του υφιστάμενου κτιρίου, το νέο κτίριο εξελίσσεται κάτω από τη στάθμη της κρηπίδας του κτιρίου του Ziller,  μέχρι την οδό Πατησίων, ήσυχα, χωρίς εξάρσεις, προτείνοντας μια διπλή του ανάγνωση: η πρώτη ανάγνωση της όψης του κτιρίου στο δρόμο ειδοποιεί εξ επαφής τους πολίτες για την παρουσία του Μουσείου. Η ζώνη επικοινωνίας του με την πόλη παραλαμβάνει τις πιο δημόσιες – κοινωνικές από τις μουσειακές λειτουργίες: υποδοχή, ελεύθερη περιήγηση, εκδοτήρια, περιοδικές εκθέσεις, αίθουσα συνεδρίων, πωλητήριο, εστίαση. Η δεύτερη ανάγνωση της όψης, με πιο τυπολογικά χαρακτηριστικά, σκηνογραφεί στο μέσον της μια οιονεί πύλη, όπως όταν το μέτωπο του δρόμου διακόπτεται και μας επιτρέπει από έξω, από τον χώρο της πόλης, να περάσουμε στον πρόναο ή στην αυλή ενός μοναστηριού, στο φως και την ευρυχωρία του αιθρίου, ίσως προσδοκώντας τη μέθεξη ή την απώλεια στην ετεροτοπία του Μουσείου, ενός άλλου κόσμου. Με την εμφατική διαχείριση του άξονα συμμετρίας τού υφιστάμενου κτιρίου, στο προοπτικό βάθος, στην απόληξη μιας μεγάλης κατευθυντικής, τελετουργικής σκάλας-πλατείας, ξαναβρίσκεται με διαφορετικό τρόπο και εξαίρεται η ήρεμη όψη του «ναού», η κομψή στοά εισόδου στο κτίριο του Ziller.

Είναι εύκολο να φαντασθούμε αυτή τη σκάλα ζωντανεμένη όπως τα άνδηρα μιας αγοράς,  όπως οι κερκίδες ενός άτυπου θεάτρου, όπως μια piazza εμψυχωμένη από τις καθημερινές ρουτίνες της πόλης: επισκέπτες και επισκέπτριες του Μουσείου ή της πόλης, περίοικοι, φοιτητές και φοιτήτριες του Πολυτεχνείου.

Στην αισιοδοξία αυτής της συμπεριληπτικής εικόνας, που διαλύει κάθε ενδεχόμενο ενός αποξενωτικού gentrification, εισφέρει και η προσεκτική περιγραφή της μελέτης στην οργάνωση του κήπου του Μουσείου, που προβλέπει εισόδους σχεδιασμένες στην περίμετρό του. Αντίθετα προς τη γελοιογράφησή της από βιαστικούς επικριτές – ιδού «ένα ακόμη φυτεμένο δώμα», ιδού οι απάτες των «αναίσχυντων» (sic) φωτορεαλιστικών, αλλά και προς τις καταγγελίες για τη διαρπαγή και το τσιμέντωμα ενός ευεργετικού κενού μέσα στον πυκνοδομημένο ιστό – η μελέτη, προφανώς στο επίπεδο που μια προκαταρκτική μελέτη επιτρέπει, υπόσχεται έναν δημόσιο, ελεύθερα επισκέψιμο ακμαίο κήπο, του οποίου τα μεγαλύτερα από τα δέντρα ριζώνουν στο εσωτερικό ειδικά διαμορφωνόμενων κιβωτίων, που έχουν επί τούτω επιλυθεί από τη στατική μελέτη.

Το ανασχεδιασμένο Μουσείο-τοπίο που προτείνεται από τους Chipperfield -Τομπάζη δεν παραμένει ένα ορθά μελετημένο, ερμητικό και αύταρκες κτίριο, ένα συμπαγές ιερό αντικείμενο. Ούτε και η πλατεία του παραμένει  αποκομμένη από την ενεργό ζωή της περιοχής και του Μουσείου. Με την αθόρυβη μορφή της επέκτασής του, με τους ευφυείς χειρισμούς διάχυσης της μουσειακής εμπειρίας σε όλους και όλες που θα κατοικήσουν το νέο τοπίο, με τη σχεδιαστική στρατηγική διάρρηξης των αυστηρών λειτουργικών οριοθετήσεων, χωρίς να υπονομεύεται το κύρος και η σημασιολογία του δημόσιου χαρακτήρα του τόπου, αυτό που υποστηρίζεται είναι η ενδυνάμωση μιας σχέσης, ενός δεσμού, μιας κοινότητας. Σε ένα άλλο λεξιλόγιο, όταν πριν από λίγα χρόνια ήταν στα χείλη μας, συχνότερα από όσο τώρα, μια λέξη-υπόσχεση, θα λέγαμε ότι η μελέτη καταφέρνει να (ξανα)εντάξει τον θεσμό του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου αλλά και το τοπίο του σε ό,τι μπορεί να είναι «τα κοινά». Μοιάζει ότι η μελέτη των Chipperfield – Τομπάζη πετυχαίνει να ανασυντάξει με τρόπο δημοκρατικό τη σχέση του Μουσείου με την πόλη και να ισχυροποιήσει τη λειτουργία του ως δημόσιο κτίριο, ως fatto urbano, ως τελεστή της αστικότητας, ως τόπο πολιτισμού επί του οποίου συγκροτείται η συνείδηση της πόλης. Δηλαδή των πολιτών.

Περί υπερυψωμένων κήπων στο αστικό τοπίο

Του Γιώργου Τριανταφύλλου

Η αρχή έγινε με τη χειρονομία του Renzo Piano, που φαντάσθηκε πάνω στο έδαφος του Ιππόδρομου ένα επίπεδο σαν μια σελίδα να ανασηκώνεται από την πλευρά της θάλασσας, για να υποδεχθεί τη Νέα Λυρική Σκήνη και την Εθνική Βιβλιοθήκη, επεμβαίνοντας παράλληλα και στον περιβάλλοντα αστικό χώρο με υδάτινες διαμορφώσεις και φυτεύσεις. Και πάνω σε αυτό το κεκλιμένο επίπεδο που ξεκινά από το πεζοδρόμιο της οδού Ευριπίδου στη βορειοανατολική πλευρά, ο επισκέπτης εισέρχεται σε έναν μεγάλης κλίμακας κήπο. Σε αυτή την ανοδική πορεία, με χώρους στάσης ανάμεσα σε ελαιόδεντρα, ατενίζει τον αιωρούμενο φάρο. Ενα τοπόσημο υψηλής αισθητικής, που αποτελεί έναν ισχυρό πόλο έλξης στον περιπατητή, που κινείται πάνω σε καλοσχεδιασμένες διαδρομές με πατημένο χώμα, συναντώντας κατά καιρούς εικαστικές εγκαταστάσεις, μουσικά και θεατρικά δρώμενα. Απολαμβάνοντας τη διαδρομή καταλήγει κάτω από το επιβλητικό και ανάλαφρο στέγαστρο, σε ένα μοναδικό για το ελληνικά δεδομένα αστικό μπελβεντέρε, ατενίζοντας τον Σαρωνικό, την παράκτια περιοχή και τη θέα του Λεκανοπεδίου.

Ενας υπερυψωμένος κήπος, που αγκάλιασαν άμεσα οι κάτοικοι των γύρω περιοχών, και παρακολουθούν στενά τις υπαίθριες εκδηλώσεις. Από τα ψηλότερα σημεία ο κήπος προσεγγίζεται με κλίμακες, ράμπες αλλά και ανελκυστήρες, που διευκολύνουν την πρόσβαση των επισκεπτών στο μεγάλο ισόγειο café που φιλοξενείται στη μεσημβρινή αλέα μεταξύ Λυρικής και Βιβλιοθήκης. Το πείραμα εδώ φαίνεται ότι πέτυχε.

Ανάλογη αρχιτεκτονική χειρονομία στην καρδιά της πόλης προτείνουν ο David Chipperfield και το γραφείο Τομπάζη, επεμβαίνοντας όχι με τη λογική της προσθήκης ενός νέου κτιρίου επέκτασης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Πρόκειται για μια πολεοδομικού χαρακτήρα χειρονομία που έχει ως στόχο να δημιουργηθεί μια νέα συνολική πραγματικότητα σε όλο το οικοδομικό τετράγωνο που εμπεριέχει το αρχικό κτίριο και τον ιστορικό κήπο του Μουσείου. Ενός κήπου που έχει αποτελέσει έναν σημαντικό πόλο στάσης και αναψυχής στην πόλη με αμέτρητα καθίσματα εδώ και πολλές δεκαετίες. Ενας μεγάλος δημόσιος χώρος, μία ανάσα στον πυκνοκατοικημένο ιστό της πόλης. Ενα καθιερωμένο στέκι που φιλοξενούσε όλες τις ηλικίες, τα νεανικά μας ερωτικά ραντεβού, τις «κοπάνες» από το σχολείο, τις παρέες, αλλά ακόμα και πρόσφατα τις υπαίθριες συναυλίες της Λυρικής Σκηνής. Με τα χρόνια, είναι γεγονός ότι τα καθίσματα κάπως περιορίστηκαν μια και δημιουργήθηκαν στο κέντρο της Αθήνας πολλά café και νέα στέκια, αλλά ο κήπος παρέμεινε περιποιημένος, αλλά και τραυματισμένος από το νεότερο γλυπτό, που μοστράρει με αναίδεια μπροστά στην κομψή όψη του Τσίλλερ.

Δεν προτίθεμαι να επαναλάβω κάποιο επιπλέον θετικό ή αρνητικό σχόλιο για τη διαδικασία και τη μελέτη που παρουσιάστηκε για την επέκταση του ΕΑΜ. Εχουν διατυπωθεί ήδη έντονες αντιρρήσεις και επιφυλάξεις. Διάβασα όμως στη συνέντευξη του Chipperfield στην εφημερίδα «Το ΒΗΜΑ» (19.02.2023) με τίτλο «Με ενδιαφέρει πώς θα φέρουμε τους Αθηναίους πιο κοντά στο Μουσείο», ότι είναι καλοδεχούμενοι οι όποιοι προβληματισμοί για την επερχόμενη αλλαγή του αστικού τοπίου. «Οι προβληματισμοί είναι μέρος της διαδικασίας και του διαλόγου» σημειώνει, και προφανώς αποτελούν σημαντική προϋπόθεση για την αρχιτεκτονική δημιουργία. Ετσι λοιπόν παρ’ όλο που από ό,τι πληροφορούμαι, η επιλογή της ισόγειας επέκτασης δεν συνάδει με το πνεύμα της προκήρυξης του διαγωνισμού, που ενισχύει τη διατήρηση του υπάρχοντος κήπου, με προβληματίζει αυτή η υπερύψωσή του. Αναρωτιέμαι αν θα μπορέσει να επαναλειτουργήσει ως δημόσιος χώρος, να υποδεχθεί το ευρύτερο κοινό, να φιλοξενήσει ευχάριστα τόσο τους Αθηναίους όσο και τους ξένους επισκέπτες που αναζητούν μια ανάσα στον ασφυκτικό αστικό ιστό της περιοχής, χωρίς να θέλουν να επισκεφτούν το Μουσείο. Ανησυχώ πόσο εύκολα θα «αναρριχηθεί» το κοινό από τη βασική πρόσβαση της οδού Πατησίων με τη μνημειώδη μεγάλη σκάλα, στα 4 τουλάχιστον μέτρα που έχει υπερυψωθεί ο νέος πολύ μικρότερος κήπος. Πώς θα κινηθεί μέσα στη νέα φύτευση στο μικρού ύψους χώμα των δωμάτων, αναζητώντας έναν χώρο στάσης για να μπορέσει να απολαύσει έναν καφέ, που προβλέπεται βέβαια, αλλά με ελάχιστα τραπέζια όπως φαίνεται στα σχέδια. Ενας μικρός χώρος που εξυπηρετείται με έναν ανελκυστήρα ως επέκταση του επίσης μικρού κλειστού café στο ισόγειο, ακριβώς στην γωνία Πατησίων και Βασιλέως Ηρακλείου, μια και δεν θα μπορούσε να υπερυψωθεί ένα ακόμη κτίσμα πάνω από τη νέα ισόγεια επέκταση του Μουσείου. Περιορίζεται έτσι, για το ευρύτερο κοινό, η δυνατότητα απόλαυσης ενός καφέ σε έναν υπερυψωμένο κήπο. Ούτε βέβαια και ως μπελεβεντέρε δεν μπορεί να λειτουργήσει μια και η «ωραία θέα» περιορίζεται στις κεραίες των τρόλεϊ και στις απέναντι αδιάφορες πολυκατοικίες. Μικρές λεπτομέρειες; Ισως.