Ενας Αμερικανός στην Αθήνα και στην Αγκυρα

Η επίσκεψη του αμερικανού υπουργού Εξωτερικών κ. Μπλίνκεν χαιρετίστηκε ως μια ιδιαίτερη στιγμή των ελληνοαμερικανικών σχέσεων. Και πράγματι, από πλευράς συμβολισμών, είναι ένα μείζον γεγονός, ειδικά αν συγκρίνουμε τη θερμή ατμόσφαιρα που επικράτησε στις συνομιλίες με την Ελλάδα σε σχέση με τη σχετικά ψυχρή που επικράτησε με την Τουρκία.

Είναι σαφές, κι αυτό το έδειξαν οι συνομιλίες τόσο στην Αγκυρα όσο και στην Αθήνα, ότι βασική προτεραιότητα των ΗΠΑ είναι σήμερα ο πόλεμος της Ουκρανίας. Κι ότι, συνεπώς, οι ΗΠΑ προσπαθούν να αποφύγουν το άνοιγμα νέων μετώπων, που θα θέσουν σε αμφισβήτηση τη συνοχή του ΝΑΤΟ και γενικότερα τη δυτική συνοχή, απαραίτητη για να αντιμετωπισθεί επιτυχώς η ουκρανική δυστοπία.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι ΗΠΑ θα ήταν ευτυχείς εάν μπορούσαν να πείσουν τις δυο γειτονικές χώρες να ξεκινήσουν πάλι τον διάλογο. Δεδομένου, όμως, ότι και οι δύο χώρες βρίσκονται σε προεκλογική περίοδο, αυτό φαντάζει σχεδόν αδύνατο. Για τον λόγο αυτόν, ο Μπλίνκεν διάλεξε να τονίσει τόσο στην Αγκυρα όσο και στην Αθήνα (απευθυνόμενος στην Αγκυρα) την αποφυγή όξυνσης, που θα μπορούσε να οδηγήσει σε μια αδόκητη σύγκρουση.

Η Αθήνα, πάντως, τόνισε στον αμερικανό υπουργό Εξωτερικών ότι είναι διατεθειμένη για επανεκκίνηση του διαλόγου αλλά με προϋποθέσεις. Και ότι οι προϋποθέσεις αυτές αποκλείουν συζήτηση ή διαπραγμάτευση εκτός της οριοθέτησης των θαλάσσιων ζωνών μεταξύ των δύο κρατών. Πράγμα που σημαίνει ότι αποκλείεται η διαπραγμάτευση για θέματα κυριαρχίας, ειδικότερα θέματα που άπτονται της κυριαρχίας των νησιών, τα οποία η Τουρκία έχει συνδέσει με την παραβίαση εκ μέρους της Ελλάδας της υποχρέωσης αποστρατιωτικοποίησής τους. Κι είναι εύλογη αυτή η διάκριση που κάνει η Ελλάδα, καθώς το επιχείρημα της Τουρκίας σε αυτό το θέμα (δηλ. η σύνδεση της κυριαρχίας στα ανατολικά νησιά του Αιγαίου με την αποστρατιωτικοποίησή τους) είναι φανερά έωλο και τελείως αβάσιμο. Κι αν υποθέσουμε ότι οι ρήτρες αποστρατιωτικοποίησης ισχύουν, ουδεμία διασύνδεσή τους με το καθεστώς της κυριαρχίας των νησιών είναι δυνατή, αφού η κυριαρχία είναι ένα ανεξάρτητο καθεστώς που δεν υπόκειται σε περιορισμούς, παρά μόνον αν ρητά αυτό αναφέρεται από τις συνθήκες που την αποδίδουν σε μια χώρα. Και στο διεθνές δίκαιο, όπου αυτό περιορίζει την απολυτότητα της κυριαρχίας.

Οι συζητήσεις επεκτάθηκαν και σε άλλους τομείς. Οι πολύ καλές, στρατηγικής σημασίας, σχέσεις των ΗΠΑ με την Ελλάδα τονίστηκαν σε αυτήν τη συνάντηση. Η Ελλάδα, στα μάτια των ΗΠΑ, είναι ένας καλός εναλλακτικός κόμβος για τη μεταφορά στρατιωτικού και άλλου υλικού προς την Ουκρανία. Η Αλεξανδρούπολη μεταβάλλεται ως εκ τούτου σε μια πόλη – κλειδί για τέτοιες επιχειρήσεις, που υποκαθιστά τα τουρκικά Στενά και ξεπερνά τις όποιες δυσκολίες αυτά ενέχουν. Παράλληλα η αναβάθμιση της Σούδας, στην Κρήτη, προσφέρει μια εξαιρετική βάση για τις ΗΠΑ, στον ρόλο τους για ανάμειξή τους σε μια εύφλεκτη περιοχή που είναι, δυνάμει, μια περιοχή μεγάλης κινητικότητας και γεωπολιτικής αστάθειας.

Τέλος, οι συζητήσεις περιστράφηκαν γύρω από το ενεργειακό ζήτημα, κάτι που μετά την Ουκρανία έχει γίνει καίριο θέμα προς επίλυση.

Σε σαφή αντίθεση με την Τουρκία, οι ελληνοαμερικανικές σχέσεις, που βρίσκονται στο ζενίθ τους, δεν παρουσίασαν προβλήματα στους συνομιλητές. Δεν υπήρξαν σημεία τριβών, ανάλογα με αυτά που αντιμετώπισε ο υπουργός Εξωτερικών. Αλλά σε αυτό την κύρια ευθύνη φέρει η Τουρκία, η οποία από την αρχή της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία επέλεξε έναν δρόμο ημίμετρων, προσπαθώντας να παίξει διαμεσολαβητικό ρόλο ανάμεσα στους εμπόλεμους, με επιτυχία σε ορισμένες περιπτώσεις (λ.χ. στο θέμα της μεταφοράς των σιτηρών σε τρίτες χώρες), και να διαχωρίσει τη θέση της από τις υπόλοιπες δυτικές χώρες στο θέμα των κυρώσεων εις βάρος της Ρωσίας. Η αγορά δε των πυραύλων S-400 υπήρξε η αιτία που ακυρώθηκε η πώληση των F-35 από τους Αμερικανούς. Το απόγειο του αντιδυτικισμού της Τουρκίας (και της εξυπηρέτησης των ρωσικών σχεδίων) αποτελεί η παρεμπόδιση της ένταξης στο ΝΑΤΟ της Σουηδίας και της Φινλανδίας, δύο χωρών με ισχυρό κράτος δικαίου που δεν επιτρέπει την ανεμπόδιστη κι απρόσκοπτη επίτευξη των όρων που έχει θέσει η Τουρκία, δηλ. την επιστροφή στο τουρκικό έδαφος όλων των λεγόμενων «τρομοκρατών», χωρίς προηγούμενο εξονυχιστικό δικαστικό έλεγχο που να αποδεικνύει τη βασιμότητα της επιστροφής. Από την άλλη μεριά οι ΗΠΑ και η Δύση γενικότερα έχουν την ανάγκη της Τουρκίας, και λόγω του πληθυσμού της, και λόγω της μείζονος στρατηγικής της θέσης, πράγμα που μας αφήνει σε ένα παιχνίδι λεπτών ισορροπιών το οποίο είμαστε υποχρεωμένοι να κάνουμε για να μην αποξενωθεί η χώρα αυτή από τον δυτικό προσανατολισμό της.

Ο Χρήστος Ροζάκης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών και πρώην υφυπουργός Eξωτερικών