Καταστροφές και πολιτική

Υπάρχει κάτι το ανοίκειο, αν όχι ανίερο, στην έκφραση «διπλωματία των σεισμών» και γενικώς στη σύνδεση φυσικών καταστροφών με την άσκηση πολιτικής. Μπροστά στην ισχύ, και συχνά τη μανία, της φύσης, ο άνθρωπος, απανταχού της γης, συνειδητοποιεί ότι είναι μερμήγκι – και τα μερμήγκια δεν κάνουν πολιτική, τρέχουν μόνο να σωθούν ή δίνουν χείρα βοηθείας. Από την άλλη, πολιτική είναι οι κινήσεις ανθρώπων και οργανωμένων ομάδων με βάση τις ανάγκες της συγκυρίας. Μπορεί να μην υπάρχει «διπλωματία των σεισμών», αλλά η σκέτη διπλωματία ασκείται σήμερα (και) μέσω της ψυχικής και υλικής συμπαράστασης στον τραυματισμένο γείτονα. Τα αντανακλαστικά του έλληνα υπουργού Εξωτερικών που τον ώθησαν να σταθεί στο πλευρό του τούρκου συναδέλφου του μέσα στα συντρίμμια δεν οφείλονται, θέλω να πιστεύω, στην επιδίωξη ενός συγκεκριμένου «διπλωματικού» στόχου, απλώς δείχνουν ενσυναίσθηση κι ευαισθησία, του ίδιου και της κυβέρνησης (έναντι της οποίας δεν είδα να αποδίδεται ο οφειλόμενος φόρος τιμής από τους «ανθρωπιστές» της αντιπολίτευσης). Με τον ίδιο τρόπο δεν θεωρώ ότι παράγουν «διπλωματικό» αποτέλεσμα ούτε οι γενναιόδωρες ευχαριστίες του τούρκου προέδρου – «δεν θα ξεχάσω ποτέ τη φιλία που δείξατε τη μαύρη αυτή μέρα» – ούτε η μάλλον άκομψη (η ώρα της καταστροφής δεν είναι η κατάλληλη για να υπενθυμίσεις τη διαφορά σου) φράση του έλληνα πρωθυπουργού «τελικά εμείς ήρθαμε νύχτα, αλλά ως διασώστες», που πάντως ειπώθηκε στο πλαίσιο της ίδιας αλληλεγγύης.

Το ότι οι καταστροφές δεν αποτελούν μέσο πολιτικής δεν σημαίνει ωστόσο ότι δεν παράγουν πολιτικές συνέπειες – αλλά μάλλον προσωρινές και που σίγουρα δεν αντικαθιστούν κεκτημένες συνήθειες, ψυχικές τάσεις και εκατέρωθεν πολιτικές επιλογές. Για τη χτυπημένη χώρα οι συνέπειες των σεισμών είναι προφανείς, αφού η περίοδος ήταν ούτως ή άλλως προεκλογική: από το αν θα διεξαχθούν εκλογές την ημερομηνία που είχε προαναγγελθεί, ή και καθόλου, έως την επίδοση του αγωνιζόμενου για την επιβίωσή του αλλά και σε κάποιον βαθμό υπεύθυνου για τον τραγικό αριθμό θυμάτων (ιδίως αν συγκριθεί με παρόμοιας έντασης σεισμούς σε άλλες χώρες, όπως η Ιαπωνία και η Χιλή) τούρκου προέδρου, η γκάμα είναι πλήρης κι ενώνει ευθέως τη συγκυρία με τις πολιτικές εξελίξεις στον βραχύ χρόνο. Δεν συμβαίνει το ίδιο, πιστεύω, για τις σχέσεις Ελλάδας – Τουρκίας: η εμπειρία, αλλά και αντίστοιχα ιστορικά παραδείγματα, τόσο μεταξύ των ίδιων χωρών όσο και σε άλλες περιπτώσεις «ιστορικής έχθρας» (Ινδία – Πακιστάν, αραβικές χώρες – Ισραήλ), δείχνουν ότι το κύμα συμπαράστασης δεν διαρκεί πολύ και η επιστροφή στην προ της καταστροφής κατάσταση είναι σχεδόν βέβαιη. Εκτός εάν, στο μικρό διάστημα υπερίσχυσης της ανθρωπιάς έναντι της γεωπολιτικής, οικοδομηθούν νέες βάσεις διαλόγου και σχέσεων. Στην περίπτωση Ελλάδας και Τουρκίας, εκτός από την ιστορική μνήμη και τα εγγενώς αντικρουόμενα συμφέροντα -είμαστε γείτονες σε ένα χωράφι που δεν οργώνεται με τίποτα -, την «αλλαγή παραδείγματος» δυσχεραίνει η ύπαρξη δύο βιομηχανιών που έχουν κάθε λόγο να διατηρηθεί η «παραδοσιακή» αντιπαλότητα: της πραγματικής βιομηχανίας των όπλων και της πολιτικά υποκινούμενης βιομηχανίας του εθνικισμού. Για να είμαστε ειλικρινείς, υπάρχει και ένας τρίτος καθοριστικός παράγοντας: ο σημερινός, όπως εξελίχθηκε μετά το εναντίον του «πραξικόπημα», τούρκος πρόεδρος.

Επάξια, συνεπώς, εκπροσώπησε ο υπουργός Εξωτερικών την ανθρωπιστική διάσταση της πολιτικής και ακόμα πιο συγκινητική ήταν η ανθρωπιστική κινητοποίηση της κοινωνίας. Αλλά για να χτιστούν γέφυρες πάνω από τα συμφέροντα και τις ιδεοληψίες δεν αρκούν αισθήματα και χειρονομίες.