«Εκεί που τελειώνει η αυτοβιογραφία αρχίζει η τέχνη»

Μια Νέκυια του 21ου αιώνα. Μια σπαρακτική συνάντηση στον Κάτω Κόσμο δύο γυναικών που έπεσαν θύματα γυναικοκτονίας. Η μία επιμένει φορτικά να κάνει την άλλη να θυμηθεί με θραύσματα λόγου, με ήχους, με στίχους και με πολλές σιωπές. Οι δύο «πετρωμένες γοργόνες» είναι παλιές γνώριμες. Είναι οι αλλοτινές βασίλισσες της παράστασης «Alarme» που άφησε εποχή, όταν παίχτηκε την τριετία 2010 – 2013. Μόνο που αυτή τη φορά, στο «Ρέκβιεμ», τη νέα παράσταση που ετοιμάζει στο θέατρο Αττις ο Θεόδωρος Τερζόπουλος, η Σοφία Χιλλ και η Αγλαΐα Παππά δεν στέκονται αντιμέτωπες. Δεν προκαλεί η μία την άλλη. Τις χωρίζει απόσταση δέκα μέτρων πάνω στη σκηνή και σαν να ανήκουν σε διαφορετικούς κόσμους, ξεδιπλώνουν τον δικό τους θρήνο. Συναντήσαμε τον διεθνώς διακεκριμένο σκηνοθέτη στη χιονισμένη Αθήνα, σε μια μικρή ανάπαυλα από τα αναρίθμητα ταξίδια του ανά τον κόσμο για την παρουσίαση των πολλών και διαφορετικών σκηνοθετικών του προτάσεων, για να μας μιλήσει για το τέταρτο μέλος της τετραλογίας του (μετά τα «Αlarme», «Amor» και «Encore») που αν και ξεκίνησε ως «Intermezzo» κατέληξε να ανεβαίνει στη σκηνή ως «Ρέκβιεμ». «Είναι μια παράσταση για τον θρήνο, τον σπαραγμό για τρεις αγαπημένους μου ανθρώπους που έχασα μέσα σε έναν χρόνο. Ο τίτλος της ήταν όντως αρχικά Intermezzo. Mετά τον θάνατο της Σοφίας Μιχοπούλου – που ήταν η ψυχή του Αττις – ήθελα να κάνω κάτι και να της το αφιερώσω. Οταν πέθανε και η Αννέζα Παπαδοπούλου – μαζί της άρχισα να κάνω θέατρο – σκέφτηκα ότι πρέπει να αλλάξω τίτλo στην παράσταση. Κατόπιν ακολούθησε ο αδελφός μου, ο Μπάμπης, με τον οποίο ήμασταν μαζί και στη δουλειά, είχε την ευθύνη των σκηνικών, για 40 χρόνια. Ξαναδούλεψα το έργο κι άφησα τη Σοφία Χιλλ και την Αγλαΐα Παππά να εκφραστούν όπως νομίζουν πάνω στο θέμα της γυναικοκτονίας, χωρίς να υπάρχει κείμενο, έχοντας υπόψη τους ότι αυτό το έργο αφιερώνεται σε τρία πρόσωπα που αγαπήσαμε και οι τρεις.

Το ρέκβιεμ είναι ένας όρος που εκφράζει μια επιθυμία θρήνου, που έχει στοιχεία κάθαρσης όπως και το πένθος. Αν και το πένθος συχνά κινδυνεύει να ξεφύγει από την ουσία του και να αποκτήσει ναρκισσιστικές παραμέτρους», λέει με τη χαρακτηριστική και κινούμενη σε πολύ χαμηλές συχνότητες φωνή του, ο Θεόδωρος Τερζόπουλος.

Πώς μπορεί να γίνει το πένθος ναρκισσιστικό;

Βολεύεσαι μέσα σε αυτό. Γίνεται μια κατάσταση που μπορεί να ριζώσει τόσο βαθιά μέσα σου ώστε να ζεις, να ερωτεύεσαι, να μιλάς πένθιμα. Είναι η εξοικείωση, η ωραιοποιημένη συμφιλίωση με το ζήτημα του θανάτου και πενθείς πριν πεθάνεις. Είναι μια κατάσταση ιδιαιτέρως καλλιτεχνική και θεατρική. Είσαι κάτι σαν άταφος νεκρός, σαν φάντασμα.

Αυτό το πένθος είναι συνέπεια της απώλειας ενός αγαπημένου προσώπου;

Οχι απαραίτητα. Πενθεί και ξαναπενθεί κάποιος για τον εαυτό του που έχει πεθάνει. Είναι μια ανθρώπινη κατάσταση που εμφανίζεται πολλές φορές στη λογοτεχνία και την τέχνη.

Είναι το «Ρέκβιεμ» μια προσωπική Νέκυια;

Και δική μου και των ηθοποιών που θέλανε να μπούνε σε μια ανοίκεια περιπέτεια μέσα από ένα θέμα που όσο κι αν μοιάζει οικείο παραμένει απόμακρο και η τέχνη το αποφεύγει.

Για ποιον λόγο;

Υπάρχει ένας φόβος. Γίνεται μια γυναικοκτονία και την επόμενη ημέρα την ξεχνάμε, όπως ξεχνάμε τα πάντα.

Ποια είναι η ανοίκεια διαδικασία στην οποία ήθελαν να μπουν οι ηθοποιοί;

Η γνωριμία με το θέμα σε βάθος. Πρέπει να το θυμόμαστε, να το συζητάμε και να παίρνουμε θέση. Είναι ένας εφιάλτης που υπάρχει στην καθημερινότητά μας.

Υπάρχουν αυτοβιογραφικά στοιχεία στο «Ρέκβιεμ»;

Η Σοφία και η Αγλαΐα δεν θέλησαν να μοιραστούν – αν είχαν – μια τέτοια αυτοβιογραφική μνήμη. Προσέγγισαν το θέμα ως απλοί θεατές. Και εγώ δεν θα ήθελα μία βιωματική τραυματική εμπειρία σε ό,τι αφορά στον αυτοσχεδιασμό. Με ενδιέφερε να προσεγγίσουμε το θέμα με απόλυτη ψυχραιμία. Και καταλήξαμε ότι ο καλύτερος τρόπος δεν είναι το αστυνομικό ρεπορτάζ ή η επιφυλλίδα σε μία εφημερίδα αλλά ο ποιητικός. Γι’ αυτό προτιμήσαμε να δημιουργήσουμε εξαιρετικές εικόνες και να ακολουθήσουμε τη σιωπή. Συμφωνήσαμε να διαμορφώσουμε έναν χώρο κενού χωρίς πληροφορίες και σιγά σιγά αρχίσαμε να δουλεύουμε χωρίς λόγια. Το κενό δημιουργεί πράγματα αδιανόητα. Προσεγγίζουμε το θέμα με μία λεπτότητα και με μία ακρίβεια. Δεν φτάνουμε στην αγριότητα. Πάμε σιγά σιγά. Ισως κάποιος να σκεφθεί ότι είναι υποτονικό. Αλλά όχι. Πάμε με το απόθεμα της ενέργειας. Είναι ένας θρήνος.

Αποτέλεσε κι έναν τρόπο για να διαχειριστείτε το προσωπικό σας πένθος;

Ηταν μια καθαρτική διαδικασία. Συνήθως όταν κάνω μια παράσταση τη βλέπω τρεις – τέσσερις φορές μετά δεν μπορώ να την ξαναδώ. Βαριέμαι. Εδώ βλέπω τις πρόβες και έχω μια αίσθηση πολύ όμορφη. Και δεν είναι ότι μου αρέσει αυτό που βλέπω. Είναι ότι όταν τη βλέπω ησυχάζω και η εκπομπή αυτής της κατάστασης προς τους θεατές είναι που με ενδιαφέρει. Το έχουμε πολύ ανάγκη αυτή την εποχή μετά από όλα όσα έχουμε περάσει.

Γιατί το θέμα της γυναικοκτονίας στην παράσταση γίνεται αντικείμενο συζήτησης στον Κάτω Κόσμο; Δεν αντέχουμε να το συζητήσουμε στη ζωή;

Οχι. Υπάρχει ταμπού. Δεν μπορεί να συμφιλιωθεί ο άνθρωπος με αυτό το θέμα. Είναι πολύ βαρύ για τις αντοχές του και για την νοητική του κατάσταση. Είναι τόση η οδύνη που θέλει να απωθήσει αυτό το συναίσθημα. Τον φοβίζει.

Γιατί αποφασίσατε τώρα να καταπιαστείτε με το θέμα της γυναικοκτονίας;

Βασικός λόγος ήταν η επικαιρότητα. Συγκλονίστηκα με το θέμα της Τοπαλούδη. Σκέφτηκα ότι δεν έχουμε αγγίξει τη γυναικοκτονία στο θέατρο και όταν την αγγίζουμε το κάνουμε με την οπτική του αστυνομικού ρεπορτάζ. Με ενδιέφερε να δω την ποιητική εκδοχή του θέματος. Το κείμενο της παράστασης είναι μόλις δυόμισι σελίδες, σαν χαϊκού. Είναι αρκετά αφηρημένο. Είναι οπτική ποίηση. Υπάρχουν εικόνες που αφηγούνται. Δεν δίνονται απαντήσεις στους θεατές. Οι δύο ηθοποιοί είναι δυο θύματα που έγιναν γοργόνες, ακόμη και το ρούχο της Λουκίας μοιάζει νερένιο. Ρόλο όμως για τη συγκεκριμένη επιλογή έπαιξαν και οι κρίσεις: οικονομική, υγειονομική και αξιών παγκοσμίως που δεν είδα να αντανακλώνται στην τέχνη και στο θέατρο. Και κατά κάποιο τρόπο προκάλεσα και ο ίδιος μια κρίση μέσα μου. Θέλησα να αρχίσω από την αρχή εκμηδενίζοντας κάποιες αρχές της δουλειάς μου.

Δηλαδή;

Παρόλο που έχω κάνει διεθνείς επιτυχίες στο εξωτερικό – στη διάρκεια της κρίσης έκανα τρεις πολύ μεγάλες επιτυχίες, τον «Μάουζερ» στη Ρωσία, τις «Βάκχες» στη Βουδαπέστη και το «Περιμένοντας τον Γκοντό» στην Ιταλία (μια συμπαραγωγή με το Πίκολο Τεάτρο, που πιθανότατα θα ταξιδέψει και στην Ελλάδα) που θεωρείται μια εντελώς καινούργια ματιά στον Μπέκετ – μέσα μου περνώ μία βαθιά κρίση. Ενιωσα ότι στόμωσα, ότι πρέπει να κάνω κάτι ανατρέποντας όλα τα κεκτημένα, ότι πρέπει να γίνω ασφαλής, να καταστρέψω τη γλώσσα μου ακόμα κι αν πρέπει να αυτοκαταστραφώ. Εσπασα ένα καλούπι, αλλά δεν γίνομαι κάποιος άλλος. Δεν είμαι ο εχθρός μου. Είμαι ο ίδιος που δουλεύω το σώμα και τη φωνή. Η παράσταση που θα δείτε όμως δεν είναι φορτισμένη ενεργειακά, όπως θα δούλευα στην τραγωδία ή ακόμα και σε κάποια αστικά δράματα. Είναι στα ημιτόνια, στις υφέσεις. Δημιουργώ κέντρα προσοχής που δεν είναι εκκωφαντικά και οι σιωπές παίζουν πολύ σημαντικό ρόλο διότι επιτρέπουν στον θεατή να σκεφτεί και να δημιουργήσει το δικό του σενάριο.

Μπορεί ο Τερζόπουλος να επανεφεύρει τον Τερζόπουλο;

Κάθε καλλιτέχνης έχει μέσα του πολλά πράγματα. Οταν «έφυγε» η Σοφία Μιχοπούλου έκλαιγα κάθε μέρα και τώρα που το σκέφτομαι είμαι έτοιμος να κλάψω. Είναι έξω από την ψυχοσύνθεσή μου. Είμαι ένας άνθρωπος με ψυχολογία νικητή. Οταν πέθανε κλονίστηκα κι αισθάνθηκα την απόλυτη ήττα. Τότε σκέφτηκα ότι είναι διαφορετική η τέχνη της νίκης από εκείνη της ήττας. Ράγισα και αντιλήφθηκα πολλά πράγματα διαφορετικά, ίσως και λόγω της ηλικίας μου. Πιστεύω ότι εκεί που τελειώνει η αυτοβιογραφία αρχίζει η τέχνη. Ομως υπήρχε μέσα μου είναι υλικό απωθημένο που άρχισε να κιλά σιγά σιγά πρώτα σε δάκρυα.

Πόσο άλλαξε το θέατρο μετά την πανδημία;

Δεν νομίζω ότι εξελίχθηκε, απλώς μπήκε σε μια λογική μιας νεοφιλελεύθερης αντίληψης έχοντας ως κίνητρο όχι την τέχνη αλλά την οικονομική της διάσταση. Δεν βλέπω να γίνονται συνταρακτικά πράγματα. Aν δεν ανεβάσουν οι πολιτικοί το επίπεδό τους και αν δεν δουλέψουν προς την πνευματική και αισθητική ανάπτυξη των πολιτών, δεν θα αλλάξει τίποτα αν οι τίτλοι σπουδών των ηθοποιών εξισωθούν με απολυτήρια Λυκείου ή θεωρούνται ισότιμοι πανεπιστημιακού επιπέδου.

Πώς σχολιάζετε το ζήτημα που έχει προκληθεί σχετικά με την καλλιτεχνική εκπαίδευση, δεδομένου ότι υπήρξατε μέλος της επιτροπής για τη σύσταση της Ακαδημίας Τεχνών που έμεινε στα χαρτιά;

Σε καμία περίπτωση δεν τραυματίζεις ένα παιδί. Είναι σχεδόν απάνθρωπο. Είναι άσκηση βίας. Επρεπε να συζητηθεί το θέμα με εμάς τους παλαιότερους, με όσους έχουν σχολές. Ολο αυτό είναι δημοκρατικό ολίσθημα. Ενα κράτος οφείλει να εξευγενίζει τον πολίτη, όχι να τον εξαχρειώνει. Δεν έχει κανείς το δικαίωμα να υποβιβάσει κανέναν σε μια ήδη διαμορφωμένη κατάσταση και συνταγματικά κατοχυρωμένη.

Δεδομένου ότι βρισκόμαστε σε μια εκλογική χρονιά, αυτές οι εξελίξεις θα επηρεάσουν την ψήφο σας;

Ανήκω πάντα είμαι στους αναποφάσιστους. Ισως ψηφίσω ένα πρόσωπο που μπορεί να με εκφράσει ανεξαρτήτως κόμματος. Δεν το έχω εντοπίσει ακόμη. Οταν μου τίθεται το ερώτημα «τι θα ψηφίσω» σηκώνω τα χέρια διότι έχω ζήσει όλες τις εκδοχές των ψευδών πραγμάτων, ιδεολογιών, πολιτικών θέσεων. Εύχομαι να ψηφίσω κάποτε ένα κόμμα στο οποίο η μνήμη δεν θα είναι καθηλωμένη σε μια ιστορική περίοδο της ζωής μας.

Είναι και η πολιτική μια μορφή θεάτρου;

Το θέατρο είναι πιο αληθινό από την πολιτική και η δημοκρατία είναι το άλλοθι των πολιτικών. Εχουμε ανάγκη από έναν νέο ουμανισμό. Πρέπει να δούμε στο επίκεντρο τον άνθρωπο και τις καθημερινές του ανάγκες.

Αν έρχονταν να δουν το «Ρέκβιεμ» ο Κυριάκος Μητσοτάκης και ο Αλέξης Τσίπρας, τι θα τους λέγατε;

Δεν θα τους προετοίμαζα. Θα τους ρωτούσα μετά τι είδανε. Και ελπίζω να μου έλεγαν ότι τους έμεινε η λέξη «θυμήσου» και ότι κατάλαβαν πόσο μεγάλη σημασία έχει η έννοια της μνήμης. Εχουμε σταματήσει να θυμόμαστε κι αυτή είναι η μεγαλύτερη πληγή. Διότι όσο δεν θυμόμαστε τόσο γινόμαστε θύματα της λήθης. Γινόμαστε θύματα ενός συστήματος που εξολοθρεύει τους πάντες και τα πάντα.

info

Η παράσταση του θεάτρου Αττις «Ρέκβιεμ» σε σκηνοθεσία Θεόδωρου Τερζόπουλου με τις Σοφία Χιλλ και Αγλαΐα Παππά από τις 24 Φεβρουαρίου έως τις 9 Απριλίου. Πληροφορίες 210 5226260