Ηρωας

Την περασμένη εβδομάδα θυμηθήκαμε, αν έπρεπε να το θυμηθούμε, πόσο χρειαζόμαστε τους ήρωες. Με συγκίνηση που κάποιοι χαρακτήρισαν εντυπωσιακή ως προς την ένταση και γενικότητά της πενθήσαμε τον χαμό δυο νέων αντρών. Και ακούστηκε, ξανά, η κραυγή «αθάνατος».

Δεν γνωρίζω άλλη χώρα όπου να ηχεί στις κηδείες (και ιδιαίτερα τις «επίσημες») αυτή η λέξη. Αθάνατος. Για μένα, η ηχώ της μοιάζει να έρχεται από πολύ, πολύ παλιά – ας πούμε, από τα παράλια της Τροίας. Αθάνατος ο νεκρός όχι για να πάει σε κάποιον (χριστιανικό, ισλαμικό ή άλλο) παράδεισο, αλλά για να μπει επίσημα και αμετάκλητα στο πάνθεο της ανθρώπινης δόξας. Το όνομά του να γίνει άφθαρτο τμήμα της συλλογικής μας μνήμης διαπερνώντας θρησκείες και εκκλησίες, διαπερνώντας τα κοιτάσματα του χρόνου. Κλέος άφθιτον.

«Ο ήρωας», γράφει ο Τζόσεφ Κάμπελ στο βιβλίο του «Ο ήρωας με τα χίλια πρόσωπα», «είναι ο άνθρωπος της υποταγής. Της υποταγής που έχει ο ίδιος επιδιώξει και κερδίσει». Υποταγής σε τι; Κάποιοι μπορεί να πουν, στο πεπρωμένο του. Αλλοι, στις «σιωπές της προσωπικής του απελπισίας». Αλλοι, στον μύθο του: στην ανάπτυξη δηλαδή μιας αιωνιότητας πέρα από το κάδρο της θνητής ύπαρξης. Η πρώτη δουλειά του ήρωα είναι να αφήσει πίσω του τον κόσμο των δευτερευόντων εφέ. Να τρυπήσει το πλαίσιο του περιορισμένου βίου του που σκοπό έχει την αυτοσυντήρησή του – το ανθρώπινο μολύνει το αθάνατο. Κι έπειτα, να γίνει η συλλογική μας ελπίδα και σωτηρία. Γιατί όσο δύσκολο είναι, για κάποιους, να πιστέψουμε σε μια θεϊκή αρωγή και κάθαρση, τόσο ευκολότερα (και ωραιότερα) πιστεύουμε στα «κλέα ανδρών» που βλέπουμε μπροστά μας. Στη δόξα δηλαδή των ανθρώπινων ηρώων μας, των φτιαγμένων από τα ίδια υλικά με εμάς.  Ο ήρωας είναι ο υπερασπιστής όχι όσων γίνονται αλλά όσων, σε πείσμα της λογικής, μπορούν να γίνουν– υπερασπιστής, εννοείται, μέχρι θανάτου.

Εμείς εδώ αγαπάμε τους μύθους. Τους αγαπάμε τόσο πολύ ώστε συχνά (από ντροπή ίσως, ή και ενοχή) τους συγχέουμε με άλλα πράγματα. Oμως μύθος δεν είναι ούτε θρησκευτική πίστη ούτε ευφάνταστη ψευδαίσθηση. Είναι, λέει ο Κάμπελ, το μυστικό πέρασμα μέσα από το οποίο οι ανεξάντλητες δυνάμεις του κόσμου διαχέονται πάνω στις ανθρώπινες ενέργειές μας. Οι μύθοι μάς φωτίζουν τους κρυφούς δρόμους των δυνατοτήτων μας, και ξεναγοί που κρατούν τον φακό στα σκοτεινά μονοπάτια είναι οι ήρωές μας.

Το 1968, ενώ στο Παρίσι στήνονταν οδοφράγματα με την πίστη ότι κάτω από το πεζοδρόμιο βρισκόταν η παραλία, ο Σαββόπουλος έγραφε «πού πας παλικάρι ωραίο σαν μύθος, κι ολόισια στο θάνατο κολυμπάς;». Το 1984 (που δεν εξελίχθηκε όπως το δυστοπικό μυθιστόρημα του Οργουελ, δολοφονήθηκε όμως λ.χ. η Ιντιρα Γκάντι και η Αιθιοπία αφανιζόταν από λοιμό) η Μπόνι Τάιλερ τραγουδούσε «I need a hero». Και σήμερα, «που η ψυχαγωγία που παρουσιάζεται ως αλήθεια και η “ζωή” των μέσων κοινωνικής δικτύωσης θολώνουν τα όρια ανάμεσα στη φαντασία και την πραγματικότητα» («The Atlantic», 30/1/23), σήμερα που πολίτες μιας σύγχρονης δημοκρατίας ντυμένοι με στολές κερασφόρων υπερηρώων εισέβαλαν στο Καπιτώλιο, και στα γηραιά χώματα της Ευρώπης μαίνεται αιματηρός πόλεμος εξαιτίας μιας εξίσου βάρβαρης και αδιανόητης εισβολής, σήμερα ακόμα χρειαζόμαστε ήρωες. Απεγνωσμένα.

Από τον αμάραντο που πρόσφεραν κάθε χρόνο οι Θεσσαλοί στον νεκρό τους Αχιλλέα (ώστε ακόμα κι αν οι άνεμοι καθυστερούσαν το πλοίο που τους πήγαινε στο μνήμα του, τα στεφάνια τους δεν θα έφταναν μαραμένα) μέχρι τη σημερινή φθορά και λήθη που καραδοκούν ανάμεσα σε δυο κλικ των πληκτρολογίων μας, το «αθάνατος» παραμένει, πιστεύω, η ωραιότερη ευχή.

Η Καρολίνα Μέρμηγκα είναι συγγραφέας