Oταν οι παρακολουθήσεις γίνονταν με σoνέτα

Η πρωτότυπη αυτή προσέγγιση έβρισκε απόλυτα σύμφωνο τον Κύκλο Δημιουργικών Τσεκιστών, μια ομάδα επίλεκτων μελών της ΣΤΑΖΙ που έγραφαν ποιήματα και συναντιόντουσαν μια φορά τον μήνα για να τα διαβάζουν και να ανταλλάσσουν απόψεις. Είχαν πάρει το όνομά τους από τη διαβόητη μυστική αστυνομία του Λένιν, την Τσέκα (από τις λέξεις Τσεντράλι Κομιτέτ). Και δεν έγραφαν στίχους επειδή ήταν ευαίσθητοι ή τέλος πάντων από χόμπι, αλλά για να τους χρησιμοποιούν ως όπλο στη μάχη κατά του ταξικού εχθρού. Oπως γράφει ο Φίλιπ Ολτερμαν στο νέο του βιβλίο «Ο κύκλος ποίησης της ΣΤΑΖΙ: η δημιουργική γράφουσα τάξη που προσπάθησε να κερδίσει τον Ψυχρό Πόλεμο», το σονέτο ήταν για τη ΣΤΑΖΙ ο αλγόριθμος που θα μπορούσε να οδηγήσει απαλά τον πληθυσμό της Ανατολικής Γερμανίας στην ελευθερία.

Αρχηγός αυτής της λογοτεχνικής αστυνομίας χρίστηκε το 1982 ένας επαγγελματίας ποιητής, ο Ούβε Μπέργκερ. Η επιτυχία του δεν οφειλόταν στους στίχους του, που τους έβρισκαν αφόρητα βαρετούς ακόμη και οι εκδότες και κριτικοί της χώρας του, αλλά στο ότι τα είκοσι προηγούμενα χρόνια κατέδιδε οποιονδήποτε έλεγε, έγραφε ή υπαινισσόταν είτε κάτι αρνητικό για το κράτος, το κόμμα ή τη Σοβιετική Ενωση είτε κάτι θετικό για τον «ταξικό εχθρό» στη Δυτική Γερμανία. Ταλέντο δεν είχαν ούτε τα υπόλοιπα μέλη του κύκλου εκτός από έναν, τον νεαρό Αλεξάντερ Ρούικα, γιο ενός Γερμανού λιθουανικής καταγωγής που είχε ανεβεί ψηλά στην ιεραρχία των ενόπλων δυνάμεων. Oταν ο Ρούικα διάβασε σε ηλικία 19 ετών ένα ποίημά του για το Κόκκινο Ιππικό στον Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο, όλοι έμειναν άφωνοι. Αυτό δεν εμπόδισε τον Μπέργκερ να αναφέρει στη ΣΤΑΖΙ ότι ο Ρούικα ήταν πολιτικά ασταθής, καθώς μπορεί να υποστήριζε ανοιχτά τους ανατολικογερμανικούς θεσμούς αλλά υποσυνείδητα ήταν εναντίον τους…

Μερικά χρόνια αργότερα, ο συγγραφέας Γκερτ Νόιμαν – τον οποίο υποπτευόταν η ΣΤΑΖΙ ότι ήθελε να περάσει στη Δύση – κάλεσε ένα ταξί και ζήτησε να πάει στη Λειψία. Το ταξί ήταν γεμάτο μικρόφωνα και οδηγός ήταν ο ίδιος ο Ρούικα, ο οποίος έπιασε κουβέντα με τον επιβάτη του περί λογοτεχνίας. Ο Νόιμαν τον μυρίστηκε, παρ’ όλα αυτά όμως τον κάλεσε σε μια ανάγνωση ποιημάτων σε μια εκκλησία του Βερολίνου όπου συναντιόταν τακτικά η παράνομη αντιπολίτευση. Ο Ρούικα δεν πήγε. Συνέχισε να γράφει ποιήματα και να τα διαβάζει στους υπόλοιπους.

Ηταν ομολογουμένως πιο δύσκολη η παρακολούθηση εκείνη την εποχή σε σχέση με τις «επισυνδέσεις» των τηλεφώνων στις μέρες μας. Ο Ολτερμαν, ανταποκριτής σήμερα της «Guardian» στο Βερολίνο, άρχισε να ασχολείται με τους Τσεκιστές όταν έπεσε στα χέρια του μια ανθολογία του 1984 με ποιήματά τους. Βάλθηκε λοιπόν να τους βρει. Ορισμένοι είχαν πεθάνει, ένας είχε αυτοκτονήσει. Αλλοι δέχθηκαν να του μιλήσουν. Ενας από αυτούς ήταν και ο Ρούικα, που δούλευε πια ως ιδιωτικός ντετέκτιβ. Ο Ολτερμαν οργάνωσε μια συνάντηση μαζί του και με τον Νόιμαν σε ένα ελληνικό εστιατόριο του Βερολίνου. Το κλίμα ήταν στην αρχή αμήχανο, σιγά-σιγά όμως οι δύο παλιοί αντίπαλοι χαλάρωσαν κι άρχισαν να λένε ανέκδοτα και να θυμούνται ιστορίες από το παρελθόν.

Μια άλλη διαφορά εκείνης της εποχής με τη δική μας είναι ότι οι περισσότεροι πράκτορες ήταν χαμηλού πνευματικού επιπέδου. Οπως γράφει στο τελευταίο τεύχος του «New York Review of Books» ο συγγραφέας Νιλ Ατσερσον, οι Τσεκιστές προσπαθούσαν με πείσμα να βρουν το κρυμμένο κοινωνικοπολιτικό μήνυμα των ποιημάτων του Νόιμαν, αλλά δεν τα κατάφερναν. Και ο λόγος είναι ότι δεν υπήρχε τέτοιο μήνυμα. Από την άλλη πλευρά, οι αναγνώστες ενός ποιήματος του Ούβε Κόλμπε που είχε εγκριθεί από τη λογοκρισία και είχε δημοσιευτεί μπορούσαν εύκολα να διαπιστώσουν ότι τα πρώτα γράμματα των λέξεων σχημάτιζαν ένα πολύ διαφορετικό ποίημα: «Εσάς τους πανίσχυρους γέροντες/ η καθημερινή επανάσταση θα σας διαλύσει./ Στον ηρωισμό σας αφιερώνω/ έναν οργασμό».

Η ανοησία βέβαια δεν αποκλείει τη βαρβαρότητα. Ο Ολτερμαν διηγείται την ιστορία της Ανεγκρέτ Γκόλιν, μιας απείθαρχης έφηβης που της άρεσε να γράφει ποιήματα σε ένα σχολικό τετράδιο. Μια μέρα συνελήφθη για «αντικοινωνική συμπεριφορά» και για να μην την κλείσουν φυλακή δέχθηκε να γίνει «άτυπη συνεργάτις» της ΣΤΑΖΙ. Αυτού του είδους οι «συνεργάτες», κανονικοί χαφιέδες δηλαδή, είχαν φτάσει κάποια στιγμή τους 190.000: ένας για κάθε εξήντα κατοίκους. Υστερα από μερικούς μήνες, η Ανεγκρέτ έκοψε αυτό το σπορ και μίλησε για τη στρατολόγησή της σε καμιά εκατοστή φίλους. Τη συνέλαβαν, την έκλεισαν στη φυλακή και την ανέκριναν για τα ποιήματά της 36 φορές. Οταν τη συνάντησε πριν από μερικά χρόνια ο Ολτερμαν, δούλευε ως ξεναγός στο Βερολίνο. Ηταν μια από τους 1.491 φυλακισμένους που, εφτά χρόνια πριν πέσει το Τείχος, πουλήθηκαν στη Δύση έναντι 40.000 μάρκων το κεφάλι. Δεν γράφει ποιήματα πια.

Το πρώτο ρήγμα

Πολύ γνωστός στην Ελλάδα από τις μελοποιήσεις των στίχων του από τον Θάνο Μικρούτσικο, και θεωρούμενος ως ο μεγαλύτερος τραγουδοποιός της γενιάς του, ο Μπίρμαν ξεσήκωνε τη δεκαετία του ’70 τους νέους κι από τις δύο μεριές του Τείχους. Το 1976, οι Αρχές προσπάθησαν να τον φιμώσουν αφαιρώντας του την υπηκοότητα και στέλνοντάς τον στη Δυτική Γερμανία απ’ όπου καταγόταν. Προς μεγάλη τους έκπληξη, οι πιο γνωστοί ανατολικογερμανοί συγγραφείς οργάνωσαν δημόσια διαμαρτυρία για τη μεταχείρισή του. Οπως γράφει ο Ατσερσον, ήταν η πρώτη πράξη οργανωμένης αμφισβήτησης στην πολιτιστική ιστορία της Ανατολικής Γερμανίας και τo πρώτο ρήγμα στην αυτοπεποίθηση των Τσεκιστών. Οι τελευταίοι ζούσαν έτσι κι αλλιώς μια μεγάλη αντίφαση: καθώς βρίσκονταν σε επαφή με πολίτες στο πλαίσιο των καθηκόντων τους, διαπίστωναν από πρώτο χέρι πόσο μεγάλη ήταν η δυσαρέσκεια στην κοινωνία για το καθεστώς.