Η ακροδεξιά ψήφος

Ενα από τα ζητήματα που απασχολεί τη δημόσια συζήτηση, ειδικά όσο πλησιάζουμε στις εθνικές εκλογές, είναι η ανάλυση της ακροδεξιάς ψήφου. Με τον όρο αυτό αναφερόμαστε στην πρόθεση υποστήριξης ή και την ψήφο κομμάτων που εκφράζουν ξενοφοβικά, ρατσιστικά συναισθήματα και έχουν κατά βάση αντισυστημικά χαρακτηριστικά.

Η ακροδεξιά ψήφος είναι ένα σύνθετο φαινόμενο. Μπορεί να προέρχεται από ανθρώπους που πιστεύουν σε ακραίες ιδέες αλλά και από ανθρώπους που υποστηρίζουν ακραίες λύσεις. Ή και τίποτα από αυτά. Μπορεί απλά να προέρχεται από ανθρώπους που με την ψήφο τους δηλώνουν τεράστια απογοήτευση από το υφιστάμενο πολιτικό σύστημα, χωρίς απαραίτητα να έχουν κατά νου τις εναλλακτικές που προτείνουν τα ακροδεξιά κόμματα.

Μπορούμε να αναλύσουμε την ακροδεξιά ψήφο στη βάση της διάκρισης ανάμεσα στις ιδέες και τη στάση στο πολιτικό σύστημα.

Ως προς τις ιδέες, το σύστημα αξιών, τα βαθύτερα πιστεύω τους, μπορούμε να εντοπίσουμε άτομα με μία ιδιαίτερη προσκόλληση σε παραδοσιακές αξίες και ξενοφοβικά συναισθήματα που πηγάζουν από μία αίσθηση απειλής για την αλλοίωση του εθνικού μας πολιτισμού. Αυτό, μάλιστα, θεωρείται εξαιρετικά σημαντικό, σχεδόν ταυτοτικό ζήτημα, καθώς για αυτούς τους συμπολίτες μας, ο δικός μας πολιτισμός θεωρείται ανώτερος από τους υπόλοιπους. Στην ίδια οικογένεια παραγόντων μπορούν να εντοπισθούν συναισθήματα αδικίας από τη δυνητική αποστέρηση πόρων, ή από μία ενδεχόμενη κάλυψη θέσεων εργασίας από εισερχόμενο ανθρώπινο δυναμικό. Περίοπτη θέση έχουν επίσης ο θαυμασμός προς τον αυταρχικό ηγέτη, η τάξη και η ασφάλεια.

Η στάση ως προς το πολιτικό σύστημα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η πολιτική αναποτελεσματικότητα, η διαφθορά, η απουσία λογοδοσίας και η έλλειψη πολιτικών ενσωμάτωσης στο κυρίαρχο οικονομικό περιβάλλον, μπορούν να οδηγήσουν τους πολίτες στην υιοθέτηση επιχειρημάτων απόρριψης του συστήματος στο σύνολό του. Επομένως οι ψηφοφόροι μπορούν να κατευθυνθούν στην αποχή, ή και στην αποδοκιμασία του συστήματος μέσω της ακροδεξιάς ψήφου.

Αν επιχειρήσουμε να εκτιμήσουμε το ζήτημα στις συνολικές του διαστάσεις, παρατηρούμε πως από τη μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, η ακροδεξιά ρητορική έχει περιορισμένη επιρροή στη διαμόρφωση της πολιτικής ατζέντας. Οι βασικές επιλογές της χώρας μας, η συμμετοχή στην Ευρωπαϊκή Ενωση, η ένταξη στη δυτική οικογένεια δεν αμφισβητούνται. Η σύγκλισή μας με τις δυτικές χώρες προχωρά, αν και όχι πάντα με γοργά βήματα. Αυτό όμως που πρέπει να μας διδάξει η περιπέτεια του 2012 είναι πως τα αντισυστημικά συναισθήματα μπορούν εύκολα να βρουν καταφύγιο σε κόμματα των άκρων ή να αναδειχθούν νέα ή περιθωριακά κόμματα του παρελθόντος.

Κατά μία έννοια, η ποιότητα της δημοκρατίας μας περιθωριοποιεί τις ακροδεξιές ιδέες, Και, αντίστροφα, η δημοκρατική αναποτελεσματικότητα μπορεί να τις επαναφέρει στο προσκήνιο.

Επομένως η αύξηση δομών λογοδοσίας και ευκαιριών ουσιαστικής πολιτικής συμμετοχής με την οικοδόμηση θεσμών διαβούλευσης και καλλιέργειας κουλτούρας δημοκρατικής συμμετοχής μπορούν να αποτελέσουν βήματα αντιμετώπισής της. Δεν είναι φυσικά, ούτε εύκολα, ούτε γρήγορα. Ομως, διαφορετικά, η συσσώρευση συναισθημάτων αδικίας και απόστασης από το δημοκρατικό σύστημα θα αναδεικνύει διαχρονικά προβλήματα παρόμοια με αυτά της ακροδεξιάς ψήφου.

Ο Γιώργος Σιάκας είναι επίκουρος καθηγητής πολιτικής συμπεριφοράς στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και  διευθυντής Ερευνών της Μονάδας Ερευνών Κοινής Γνώμης και Αγοράς του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.