Η μεγαλόψυχη δημοκρατία

Θα μπορούσε άραγε να γυριστεί κάποτε ένα ελληνικό «Στέμμα», μια τηλεοπτική σειρά για την ιστορία της βασιλείας στη χώρα μας, κατ’ απομίμηση του τόσο πετυχημένου βρετανικού Crown;

Θα υστερούσε, βέβαια, σε μύθο και λάμψη, σε γκλάμουρ και μεγαλοπρέπεια. Θα υπολειπόταν, επίσης, σε σκηνογραφικό και ενδυματολογικό πλούτο. Η Κέρκυρα δεν είναι Μπαλμόραλ και το Τατόι δεν είναι Ουίνδσορ. Δεν θα είχε προπάντων το σασπένς και την ίντριγκα που δίνει στη βρετανική σειρά το γεγονός ότι αφηγείται τη ζωή μιας οικογένειας που ασκεί ακόμη βασιλικά καθήκοντα, συνεχίζει να παράγει καθημερινά δράματα, έστω και σε επίπεδο φθηνού ταμπλόιντ, και να προκαλεί συγκινήσεις και πάθη. Τα δικά μας βασιλικά πάθη, φλογερά κάποτε μέχρις εθνικού διχασμού, έχουν προ πολλού ξεθυμάνει.

Στην ελληνική εκδοχή του, λοιπόν, το σίριαλ θα ήταν ασφαλώς πιο φτωχικό και, σε στιγμές, πολύ πιο σκοτεινό, ερεβώδες. Μα ταυτόχρονα θα ήταν πολύ πιο πολιτικό και με μεγάλες δόσεις ιστορικού δράματος. Πολεμικοί θρίαμβοι και εθνικές καταστροφές, εξορίες, συνωμοσίες και επιστροφές, στρατιωτικά κινήματα και δημοψηφίσματα, δύο δικτατορίες με βασιλική υπογραφή, δύο εμφύλιοι, ένα δάγκωμα μαϊμούς σε λάθος στιγμή κι ένας θάνατος, του βασιλιά Παύλου, την πιο ακατάλληλη ώρα.

Δεν θα του έλειπε καν το στοιχείο των γαργαλιστικών ερωτικών σκανδάλων, που αλατίζει τα επεισόδια της βρετανικής σειράς. Δεν είναι μόνον ο μυθολογημένος δεσμός του Κωνσταντίνου με την Αλίκη Βουγιουκλάκη. Πολύ περισσότερο είναι – οπερέτα κανονική – ο δεσμός του παππού του, του μοιραίου Κωνσταντίνου Α΄, με την περίφημη Πάολα, την ιταλίδα ηθοποιό και ερωμένη, στα γράμματά του προς την οποία (μια ενδιαφέρουσα και διόλου σκανδαλοθηρική ανθολόγησή τους προσφέρει ο Γ. Μαυρογορδάτος) ο ερωτευμένος βασιλιάς αφηγείται εν θερμώ τα πάθη των ταραγμένων χρόνων, από τους Βαλκανικούς Πολέμους ως τη Μικρασιατική Καταστροφή.

Η τελευταία σεζόν της σειράς, με κεντρικό πρόσωπο τον τελευταίο βασιλιά, θα είχε τη μεγαλύτερη δυσκολία. Θα έπρεπε το σενάριο να καλύψει μια περίοδο 45 μόλις μηνών, από τη στέψη τον Μάρτιο του 1964 ως την εξορία τον Δεκέμβριο του 1967, που ήταν, όμως, από τις πυκνότερες και κρισιμότερες της ιστορίας. Ενας νεαρός βασιλιάς, ένας φαντασμαγορικός γάμος και σχεδόν αμέσως μετά μια μακρά πολιτική κρίση, που καταλήγει σε μια μοιραία στιγμή, τη νύχτα της 21^ης Απριλίου. Οι πραξικοπηματίες φθάνουν στο Τατόι και ο βασιλιάς δέχεται να παραβεί τον όρκο του και να ορκίσει την κυβέρνησή τους. Ηταν η στιγμή που, όπως τώρα πια ξέρουμε, σημαδεύει το τέλος της βασιλείας του, αλλά και την οριστική απαξίωση του θεσμού που εκπροσωπούσε. Το άδοξο τέλος μιας δυναστείας που είχε εγκαινιάσει, πριν από 104 χρόνια, το 1863, ένας δανός πρίγκιπας που βασίλευσε ένδοξα, σε συνθήκες ομόθυμης σχεδόν αποδοχής. Το δημοψήφισμα του 1974 επικύρωσε απλώς το πιστοποιητικό θανάτου.

Τι θα είχε συμβεί, αν ο Κωνσταντίνος είχε πει όχι στους συνταγματάρχες, αν είχε αρνηθεί να τους νομιμοποιήσει; Το βέβαιο είναι πως ο Κωνσταντίνος ήταν μάλλον αδύνατον να κάνει τότε αυτό που εκ των υστέρων μοιάζει αυτονόητο, και θα ήταν ακίνδυνο και σωτήριο και για τον ίδιον. Οχι (πάντως, όχι μόνον) επειδή του έλειψε το θάρρος ή η ευθυκρισία, όπως πολλοί σήμερα του καταλογίζουν. Αλλά γιατί ο ίδιος ήταν προϊόν μιας εποχής κι ενός περιβάλλοντος που δεν του επέτρεπε να καταλάβει καν τι συνέβαινε γύρω του.

Εκείνες τις ημέρες του ’60 – και γι’ αυτό ο ίσκιος τους επιστρέφει διαρκώς στη δημόσια συζήτηση, με κάθε αφορμή, τώρα με αφορμή τον θάνατο του Κωνσταντίνου – οι ρόδες της ιστορίας γύριζαν πιο γρήγορα. Για ένα μικρό άνοιγμα στον χρόνο, για μια σύντομη άνοιξη, έμοιαζε να έχει δημιουργηθεί μια ευκαιρία: Η Ελλάδα να κλείσει το κεφάλαιο της μετεμφυλιακής περιόδου, που παρατάθηκε αδικαιολόγητα, λόγω των καταναγκασμών του ψυχρού πολέμου και της ατολμίας των εθνικών ελίτ. Να αφήσει πίσω της τα χρόνια της «καχεκτικής δημοκρατίας» και να περάσει σε μια φάση ώριμου, ακηδεμόνευτου κοινοβουλευτισμού, σαν αυτό που κατέκτησε μετά το 1974, χωρίς να έχει πληρώσει, στο μεταξύ, το ακριβό τίμημα της χουντικής επταετίας και της τραγωδίας της Κύπρου. Ο Κωνσταντίνος δεν είχε τα πνευματικά εργαλεία, την πολιτική εμπειρία ή τους κατάλληλους συμβούλους ώστε να το καταλάβει. Θα μπορούσε, ίσως, με ένα όχι εκείνο το βράδυ, να γίνει το σύμβολο της μετάβασης στη δημοκρατική ωριμότητα. Μα δεν μπορούσε να το πει. Και γι’ αυτό ακριβώς, η δημοκρατική μετάβαση, το 1974, προϋπέθετε την απουσία του, την έξωσή του.

Εχουν περάσει 49 χρόνια από τότε. Απέχουμε από το 1967, σχεδόν όσο η νύχτα των συνταγματαρχών απείχε από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Τα πάθη εξατμίστηκαν – βοήθησε σε αυτό η ωριμότητα και η αυτοπεποίθηση της δημοκρατίας. Βοήθησε και η ύστερη συμπεριφορά και η στάση των πρωταγωνιστών του δράματος. Μπορούμε πια να μιλάμε για όλα αυτά τα οδυνηρά χωρίς εμπάθεια, χωρίς σκανδαλισμό. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε τον τελευταίο αποχαιρετισμό σε αυτόν που ήταν κάποτε βασιλιάς με τον δέοντα σεβασμό αλλά σε μια εντελώς αποδραματοποιημένη ατμόσφαιρα.

Λένε πως η δημοκρατία, αφού είναι ώριμη, θα έπρεπε επίσης να είναι και περισσότερο μεγαλόψυχη, ως προς τις τιμές που αποδίδει στον νεκρό. Αλλά η μεγαθυμία της δημοκρατίας έχει ήδη εκδηλωθεί. Συμπυκνώνεται σε ένα σύντομο ιδιόγραφο σημείωμα στα αρχεία του Κωνσταντίνου Καραμανλή, με το οποίο κλείνει το κεφάλαιο των πυκνών επαφών που διαπιστώθηκε ότι είχαν ο πρώην βασιλιάς και οι άνθρωποί του με αξιωματικούς των Ενόπλων Δυνάμεων, από το 1975 έως το 1978, προκειμένου να οργανωθεί ένα πραξικόπημα που θα ανέτρεπε τη νόμιμη κυβέρνηση και θα επανέφερε τη βασιλεία. «Τη συνωμοτική αυτή δραστηριότητα», έγραφε ο Καραμανλής, «απέφυγα να τη φέρω στη δημοσιότητα, μολονότι είχα προς τούτο συμφέρον, τόσον από σεβασμό προς τη μνήμη του πατρός του, Παύλου, όσον και για να μη δημιουργηθεί διεθνώς η εντύπωση ότι η Δημοκρατία στην Ελλάδα εξακολουθεί να είναι επισφαλής». Ωφέλιμη μεγαλοψυχία. Αλλά και επαρκής.