Κόλαση με ελαφρυντικά

Το περιστατικό από μόνο του δεν έχει ιδιαίτερη σπουδαιότητα. Σε μια τηλεοπτική συζήτηση ο Αδωνις Γεωργιάδης αντιπαρατέθηκε με τον πρώην εκπρόσωπο του ΣΥΡΙΖΑ Ν. Ηλιόπουλο (4/1).

Συνηθισμένα τα βουνά. Ο Αδωνις κατηγόρησε τον συνομιλητή του πως «υπήρξε κομμουνιστής».

Ο Ηλιόπουλος απάντησε «δόξα τον Θεό, δεν ήμουν φασίστας».

«Ο κομμουνισμός και ο φασισμός είναι το ίδιο» αντέτεινε ο Αδωνις.

Και ο Ηλιόπουλος κατέληξε «είσαι κλόουν».

Το πρόβλημα με τη στιχομυθία δεν είναι η έλλειψη ιδιαίτερης αβρότητας, ούτε πως από τον φασισμό και τον κομμουνισμό καταλήξαμε στο Τσίρκο Μεντράνο.

Ο Ηλιόπουλος έχει δικαίωμα να διατηρεί όποια γνώμη θέλει για τον Αδωνι κι υποψιάζομαι ότι τα ίδια (αν όχι χειρότερα) φρονεί ο Αδωνις για τον Ηλιόπουλο.

Αλλωστε λίγες μέρες αργότερα ο διευθυντής του Γραφείου Τύπου του πρώην πρωθυπουργού Αλ. Τσίπρα έγραφε (ούτε λίγο, ούτε πολύ) ότι ο Μητσοτάκης είναι «νονός του οργανωμένου εγκλήματος» (Θ. Καρτερός,  «Αυγή», 10/1).

Ομολογώ πως ούτε έχω ακούσει, ούτε έχω διανοηθεί ποτέ να ακούσω, την αξιωματική αντιπολίτευση σε ευρωπαϊκή δημοκρατία να αποκαλεί τον Πρωθυπουργό «νονό του οργανωμένου εγκλήματος».

Δεν ξέρω αν αυτά είναι τα ήθη κάποιου που έχει υπάρξει κομμουνιστής επειδή αισθάνεται μια εξοικείωση με το έγκλημα. Ή απλώς επειδή σάλταρε και έχει ξεφύγει.

Το πραγματικά στενάχωρο πρόβλημα όμως δεν είναι ο ακραίος, βαρύς κι ίσως χυδαίος στιγματισμός ενός αντιπάλου.

Είναι πως κάποιος νέος πολιτικός όπως ο Ηλιόπουλος δείχνει να μην έχει ανοίξει ούτε ένα βιβλίο στη ζωή του. Και γίνεται ακόμη πιο στενάχωρο όταν διάφοροι συνομήλικοί του που έσπευσαν να τον συνδράμουν έδειξαν βυθισμένοι στην ίδια άγνοια (Κ. Ζαχαριάδης, Αννα Ελεφάντη κ.λπ.).

Το απλοϊκό επιχείρημά τους είναι συνήθως πως δεν πρέπει να ταυτίζονται οι φασίστες που είναι κακοί με τους κομμουνιστές που είναι καλοί.

Στην πραγματικότητα είναι ένα επιχείρημα καθαρά ιδεολογικό ή ακόμη χειρότερα μεταφυσικό.

Αν όμως είχαν φροντίσει να προσεγγίσουν με στοιχειώδη πολυμέρεια και γνώση το θέμα της ταύτισης του φασισμού με τον κομμουνισμό θα ήξεραν ότι αποτελεί κυρίαρχο σχήμα ανάλυσης ήδη από τη δεκαετία του ’50 και κανένα σοβαρό επιστημονικό επιχείρημα δεν το έχει κλονίσει.

Να το εξηγήσουμε. Προφανώς ουδείς ισχυρίζεται ότι οι κομμουνιστές είναι φασίστες και οι φασίστες κομμουνιστές. Υπό αυτήν την έννοια ο όρος «ταύτιση» είναι ίσως παραπλανητικός.

Εκείνο όμως που θα είχαν καταλάβει ο Ηλιόπουλος και οι φίλοι του αν είχαν ξεφύγει από τις «ιδεολογικές αναγνώσεις» και τα «κομματικά πασαλειψατέρ» είναι πως ο φασισμός, ο κομμουνισμός και ο ναζισμός είναι οι διακριτές εκδοχές ενός κοινού φαινομένου. Του ολοκληρωτισμού.

Τους γέννησε η ίδια ιστορική μήτρα, τους γαλούχησε η ίδια εποχή, τους βόλεψαν παρεμφερείς κοινωνικοί κι ιδεολογικοί κώδικες, υπηρέτησαν ή δημιούργησαν αυταρχικά καθεστώτα που έφεραν πολλά κοινά στοιχεία.

Δεν χρειάζεται να κάνω βιβλιογραφική φιγούρα. Αρκεί η παραπομπή στο μνημειώδες «The Origins of Totalitarianism» της Χάνα Αρεντ που δημοσιεύτηκε το 1951.

Εκτοτε απειράριθμοι φιλόσοφοι, ιστορικοί, πολιτικοί και κοινωνικοί επιστήμονες έχουν προσθέσει το πετραδάκι τους στην ανάλυση, τη στοιχειοθέτηση και την επεξεργασία του ολοκληρωτικού φαινομένου.

Ενστάσεις ή επιφυλάξεις κυρίως ιδεολογικού ή/και προπαγανδιστικού χαρακτήρα διατύπωσαν μόνο ακροαριστεροί και κυρίως κομμουνιστές ή σοβιετόφιλοι ερευνητές. Νομίζω άλλωστε ότι το είδος αυτό έχει προ πολλού σπανίσει ή εκλείψει.

Ας αφήσουμε όμως στην άκρη τα ιδεολογικά και τα επιστημολογικά. Το ερώτημα βρίσκεται στη φράση του Ηλιόπουλου «δόξα τον Θεό, δεν ήμουν φασίστας!».

Μπράβο του και πολύ σωστά χαίρεται. Αλλά μαζί του ξέρω μερικά εκατομμύρια Ελληνες που θα μπορούσαν να ισχυριστούν το ίδιο, με την ίδια ακριβώς ανακούφιση, έστω και με λιγότερη έπαρση.

Γιατί όμως αποφεύγει να προσθέσει πως «δόξα τον Θεό, δεν ήμουν ούτε κομμουνιστής»;

Επειδή έχει μειωμένα δημοκρατικά ανακλαστικά; Μεταξύ μας δεν μπορώ να το δεχτώ.

Δυσκολεύομαι δηλαδή να κατανοήσω ότι ένας νέος άνθρωπος των πρώτων δεκαετιών του 21ου αιώνα μπορεί να νοσταλγεί ή έστω να δικαιολογεί τις δίκες της Μόσχας, τα βασανιστήρια, το Γκουλάγκ, τις γενοκτονίες στην Ουκρανία ή την Καμπότζη, τον Λένιν και τον Στάλιν, τον Μάο και τον Ζαχαριάδη. Μιλάμε για αναφορές εκτός πεδίου ανθρωπότητας.

Νομίζω ότι η εξήγηση είναι λίγο πιο σύνθετη.

Κι ότι στο μυαλό αυτών των νέων ανθρώπων μπορεί ο αριστερόστροφος ολοκληρωτισμός να είναι μεν έγκλημα αλλά ένα έγκλημα με ελαφρυντικά.

Εχουν ανατραφεί δηλαδή με τη βεβαιότητα πως είναι καλύτεροι και σίγουρα διαφορετικοί από «τους άλλους» διότι οι «άλλοι» είναι εξ ορισμού χειρότεροι.

Πώς προκύπτει η βεβαιότητα; Για ποιο λόγο άραγε να θεωρεί τον εαυτό του δικαιωμένο και από τι ένας κομμουνιστής της «Αυγής» που χαρακτηρίζει «νονό του οργανωμένου εγκλήματος» τον Πρωθυπουργό μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας;

Υποθέτω πως έχει να κάνει με ένα ολόκληρο σύστημα πεποιθήσεων και αντιλήψεων που δια των ελαφρυντικών τους επιτρέπει να επιβιώνουν.

Διαφορετικά πώς θα μπορούσαν να επιζήσουν μιας ιδεολογίας και μιας παράταξης που βίωσε τον 20ό αιώνα μέσα στο έγκλημα και κατέληξε στο ναυάγιο του εαυτού της;

Ακόμη και υπό αυτήν την έννοια οι τρεις ολοκληρωτικές ιδεολογίες τελικά συμπίπτουν. Στο αίμα και την αποτυχία.

Κι υποθέτω πως όσοι έχουν απομείνει από τους οπαδούς τους είναι σχεδόν υποχρεωμένοι να σκέφτονται σαν τον Ηλιόπουλο. Να πιστεύουν δηλαδή πως «η Κόλαση είναι οι άλλοι» που θα έλεγε κι ο Σαρτρ.

Με την ελπίδα απλώς ή έστω την ψευδαίσθηση πως ακόμη και στην Κόλαση υπάρχουν ελαφρυντικά.