«Η παρτιτούρα του Σούμαν είναι σαν τραγωδία και παρωδία»

Το επόμενο αφιέρωμα στον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός» συνδυάζει τη στυλιστική ιδιοφυΐα του Ρόμπερτ Σούμαν με τις ιστορίες τριών συγγραφέων: των Χανς Κρίστιαν Αντερσεν, Χάινριχ Χάινε και Γιουστίνους Κέρνερ. Τη «μεταγραφή» για το κοινό έχουν αναλάβει η μονωδός Λένια Ζαφειροπούλου και η πιανίστρια Αλεξάνδρα Παπαστεφάνου, οι οποίες παίζουν και μιλούν στο κοινό για τον συνθέτη που, όπως αναφέρουν, «μέσα στα φαινομενικά σεμνά όρια της μουσικής δωματίου ξεδιπλώνει ένα εκφραστικό φάσμα από τον θρίαμβο της ζωής και της νιότης μέχρι τον τελετουργικό θρήνο και από την αδιάσειστη ειλικρίνεια του αισθήματος μέχρι την ακυριολεξία του πικρού σαρκασμού».  Από τα πικρά ποιήματα του Χ. Κ. Αντερσεν ο Σούμαν πλάθει τέσσερις κινηματογραφικές μινιατούρες. Η ειρωνεία του Χάινε, από την άλλη, εμπνέει έναν ακραία οδυνηρό λυρισμό στα όρια της παρωδίας. Και από τον Γιουστίνους Κέρνερ, που αποστρέφεται την εκβιομηχάνιση της Ευρώπης, ο Σούμαν χτίζει έναν ημίωρο κύκλο τραγουδιών γεμάτο μελαγχολική λατρεία για τη φύση που μοιάζει να χάνει τον θρόνο της. Για το μουσικό αφιέρωμα μιλήσαμε με τη Λένια Ζαφειροπούλου.

Πώς οδηγηθήκατε στη σύλληψη και τη δοµή του µουσικού αφιερώµατος;

Οταν ετοιμάζεις το πρόγραμμα για ένα ρεσιτάλ, είναι σαν να σχεδιάζεις μενού για επίσημο δείπνο. Χρειάζεται ποικιλία, πρωτοτυπία, αντιθέσεις αλλά και συγγενείς γεύσεις και συνοχή. Αρχισα με τα τραγούδια σε ποίηση Κέρνερ που μιλούν νοσταλγικά για το άρωμα και τη μαγεία της φυσικής ζωής. Το άρωμα που χάνεται καθώς η Ευρώπη γέρνει οριστικά προς την εκβιομηχάνιση και το χρήμα. Υστερα σκέφτηκα τον Χάινε που είναι πιο καπριτσιόζος και πνευματώδης απ’ τον Κέρνερ, που με την ειρωνεία του θέλει να τα κάνει όλα άνω – κάτω. Και τέλος σκέφτηκα για την αρχή κάτι πιο δραματικό και αφηγηματικό απ’ αυτούς τους δυο ποιητές και είπα να αρχίσω με τα τραγούδια του Χανς Κρίστιαν Αντερσεν που είναι σαν μικρογραφίες παραμυθιών.

Πώς εµπνέεται ο Σούµαν από τους τρεις διαφορετικούς δηµιουργούς;

Συνεχίζοντας τις γαστρονομικές παρομοιώσεις, θα έλεγα ότι ο Σούμαν, όπως όλοι οι καλοί συνθέτες, μετατρέπει το ποίημα από καρπό σε απόσταγμα. Δηλαδή συμπυκνώνει τόσο τον χαρακτήρα του που από κείμενο για να το διαβάζεις στην πολυθρόνα σου το κάνει σκηνική πράξη. Ετσι, από τα ποιήματα του Αντερσεν γεννιούνται μίνι σκηνές, σαν στιγμιότυπα από ταινία όπου πρέπει να φανταστείς το «πριν» και το «μετά» της ιστορίας. Από τον Χάινε φτιάχνει τραγούδια που για μένα ως performer είναι ό,τι πιο ρισκαρισμένο και απολαυστικό μπορεί να μου δοθεί: μια μου ζητάει θρήνο και μια κλοουνερί. Αυτό που έχει φτιάξει είναι και ρομαντικό και αντιρομαντικό μαζί. Δεν ξέρεις ποτέ αν σοβαρολογεί ή κάνει παρωδία. Και από τον Κέρνερ έχει αποστάξει όλη τη νοσταλγία για τον παλιό κόσμο που χάνεται, χωρίς να γίνεται ποτέ μνημειώδης ή αντιδραστικός.

Ποιο ύφος και είδη µουσικής κυριαρχούν στις συνθέσεις που ακούγονται;

Ο Σούμαν κάνει πιο πολλά στυλιστικά παιχνίδια στα τραγούδια του απ’ όσο άλλοι συνθέτες της εποχής. Σ’ ένα τραγούδι που μιλά για ένα κορίτσι που πάει να γίνει μοναχή, έχει φτιάξει μια ψευδομπαρόκ μουσική. Σε άλλο που αφηγείται έναν γάμο σ’ ένα χωριό γίνεται λαϊκότροπος. Σε άλλο ποίημα όπου ο ήρωας παρακολουθεί την καλή του να χορεύει με άλλον, έχει συνθέσει ένα γελοίο, μηχανικό βαλς, σαν οι χορευτές να είναι κούκλες που γυρίζουν αέναα στον ρυθμό της μουσικής. Είναι τρομερός δραματουργός και το κάνει πάντα με καθαρά μουσικά μέσα. Κι έτσι η ειρωνεία του είναι ίσως η πιο κοφτερή και λεπτή που βρίσκεις στη φωνητική μουσική.

Ποια είναι η «προσωπική» σχέση σας µε τον Σούµαν; Πώς τον προσεγγίζετε;

Ο Σούμαν επιδιώκει και κατορθώνει να έχει πάντα δύο όψεις. Κι εγώ, τραγουδώντας τον, επιδιώκω να έχω δύο πρόσωπα στη σκηνή. Ει δυνατόν, να σοβαρολογώ και να κοροϊδεύω ταυτόχρονα. Ο Σούμαν στα τραγούδια του έχει πιάσει την πεμπτουσία του νεανικού ερωτικού αισθήματος στο ζενίθ του. Οταν ευλογείς και μαζί καταριέσαι το αίσθημα. Οταν τη μια φαντάζεσαι ότι ο έρωτας σε εξυψώνει και σε δοξάζει και την άλλη υποπτεύεσαι πως σε γελοιοποιεί και σε υποτάσσει. Ο Σούμαν γράφει μία και μόνη παρτιτούρα που συχνά μπορείς να τη δεις και ως τραγωδία και ως παρωδία. Και πιστεύω ότι δεν θέλει από σένα να επιλέξεις ή το ένα ή το άλλο. Θέλει να τραγουδήσεις με τέτοιο τρόπο ώστε το αποτέλεσμα να ιριδίζει και να ‘ναι και τα δύο ταυτόχρονα.