Εθνική ασφάλεια και θεμελιώδη δικαιώματα

Στις 15/11/2022 τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση το σχέδιο νόμου «Διαδικασία άρσης του απορρήτου των επικοινωνιών, κυβερνοασφάλεια και προστασία προσωπικών δεδομένων πολιτών», στο οποίο περιλαμβάνονται ρυθμίσεις αναφορικά με την άρση του απορρήτου των επικοινωνιών (Κεφάλαιο Β΄), το λογισμικό παρακολούθησης (Κεφάλαιο Γ΄), την Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών (ΕΥΠ – Κεφάλαιο Δ΄) και την κυβερνοασφάλεια (Κεφάλαιο Ε΄). Ηδη η ΑΔΑΕ και η ΑΠΔΠΧ έχουν εκφράσει τις ενστάσεις τους για μια σειρά προτεινόμενων ρυθμίσεων που περιλαμβάνονται στο νομοσχέδιο, θέτοντας παράλληλα ζητήματα συνταγματικότητας, ιδίως σε ό,τι αφορά την προστασία προσωπικών δεδομένων.

Στο άρθρο 3 του σχεδίου νόμου αναφέρονται ως λόγοι εθνικής ασφάλειας όσοι συνάπτονται με την προστασία των βασικών λειτουργιών του κράτους και των θεμελιωδών συμφερόντων του κοινωνικού συνόλου (ιδίως λόγοι σχετικοί με την εθνική άμυνα, την εξωτερική πολιτική κ.λπ.). Ωστόσο, και μάλιστα κατά τη γνώμη της ΑΠΔΠΧ, ο συγκεκριμένος ορισμός δεν βρίσκει έρεισμα εφαρμογής στη νομοθεσία για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και δεν επιτρέπεται να επηρεάζει την έννοια της «εθνικής ασφάλειας» κατά το άρθρο 10 παρ. 5 του Ν.4624/2019, η οποία πρέπει να θεωρείται αυτάρκης και να εφαρμόζεται αυτοδύναμα. Ο ορισμός των λόγων εθνικής ασφάλειας, όπως διατυπώνονται, αποτελεί πηγή ανησυχίας για την προστασία της δημοκρατικής νομιμότητας και των συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων της προστασίας των προσωπικών δεδομένων και του απορρήτου των επικοινωνιών (9Α και 19 του Συντάγματος), και αυτό διότι η έννοια της «εθνικής ασφάλειας» εμφανίζεται εξαιρετικά διευρυμένη.

Αναμφίβολα, οι κίνδυνοι που σχετίζονται π.χ. με τις κυβερνοεπιθέσεις και την εθνική άμυνα νοηματοδοτούν το περιεχόμενο της εθνικής ασφάλειας, εντούτοις δεν το εξαντλούν εννοιολογικά. Η «εθνική ασφάλεια», όπως διατυπώνεται, εμπεριέχει ευρύ περιθώριο κρίσης και ερμηνείας από τα κρατικά όργανα, μη συμπεριλαμβανομένων των απαραίτητων θεσμικών εγγυήσεων για την αποφυγή της καταστρατήγησης του Συντάγματος, γεγονός που ευνοεί την καταχρηστική και αυθαίρετη άρση του απορρήτου των επικοινωνιών. Αλλωστε, σύμφωνα με τη νομολογία του ΕΔΔΑ, η απλή ύπαρξη νομοθεσίας που επιτρέπει ένα σύστημα μυστικής παρακολούθησης των επικοινωνιών, δυνητικά συνιστά απειλή παρακολούθησης για όλα τα πρόσωπα που υπάγονται σε αυτήν τη νομοθεσία, η οποία πλήττει ευθέως την ελευθερία επικοινωνίας των χρηστών των τηλεπικοινωνιακών υπηρεσιών. Πρόκειται, επομένως, για ενέργεια που συνιστά καθεαυτή παρέμβαση στην άσκηση των δικαιωμάτων της έκφρασης, της ιδιωτικότητας και του απορρήτου των επικοινωνιών (άρθρα 8 & 10 ΕΣΔΑ), ανεξάρτητα της αποδεικτικής ισχύος της κρατικής παρεμβατικής δραστηριότητας.

Το ΕΔΔΑ με την πάγια νομολογία του θέτει στενούς όρους ερμηνείας της επίμαχης έννοιας της εθνικής ασφάλειας, απαιτώντας πλέον από τους εθνικούς φορείς να αποδεικνύουν επαρκώς την ύπαρξη της απειλής καθώς και του πραγματικού κινδύνου. Ως σημαντικότερη παρέμβαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου θεωρείται η απαίτηση από τους αρμόδιους εθνικούς φορείς των κρατών να εξειδικεύουν το νομοθετικό πλαίσιο παρακολούθησης των επικοινωνιών, με λεπτομερή αναφορά στους λόγους που επιτρέπουν την άρση του απορρήτου, όπως επίσης και με ρητή αναφορά στις  εγγυήσεις που πρέπει να συνοδεύουν την παρακολούθηση και την τήρηση αρχείων δεδομένων. Πέρα από τη λειτουργική ερμηνεία του νόμου για την άρση του απορρήτου, αναγκαία είναι η τήρηση της αρχής της αναλογικότητας, μέσω της στάθμισης της κρατικής ασφάλειας και των δικαιωμάτων που πλήττονται, ώστε να διασφαλίζεται τόσο η ακεραιότητα του δημοκρατικού πολιτεύματος, όσο και η εμπιστοσύνη των πολιτών στα κρατικά όργανα.

Ο Γεώργιος Θ. Ζώης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Συνταγματικού Δικαίου ΕΚΠΑ