Ελευθερία έκφρασης και ποινικό δίκαιο

Η καταδίκη παλαίμαχου ποδοσφαιριστή από το Μονομελές Πλημμελειοδικείο Αθηνών για δηλώσεις που θεωρήθηκαν ότι εμπίπτουν στο έγκλημα της δημόσιας υποκίνησης βίας ή μίσους θέτει επιτακτικά το ζήτημα της ελευθερίας έκφρασης.

Η διάταξη (άρθρο 1 Ν. 927/1979, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 1 του Ν. 4285/2014) είναι εκτενής και, επιεικώς, κακότεχνη. Κατ᾽ ουσίαν τιμωρείται όποιος με πρόθεση υποκινεί ή προτρέπει σε ενέργειες που μπορούν να προκαλέσουν διακρίσεις, μίσος ή βία κατά προσώπων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά και κατά τρόπο πρόσφορο να θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη ή να απειλήσει τη ζωή, την ελευθερία ή τη σωματική ακεραιότητα των ως άνω προσώπων. Η διάταξη αντανακλά τη δομή του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ, το οποίο εγγυάται την ελευθερία έκφρασης, προστασία που υποχωρεί σε περιπτώσεις κινδύνων για την εθνική ασφάλεια και τη δημόσια τάξη. Πρέπει να τονιστεί ότι ενώ η διάταξη ανήκει στα λεγόμενα εγκλήματα διακινδύνευσης, θα πρέπει να αποδειχθεί πως οι λέξεις που χρησιμοποίησε ο κατηγορούμενος ήταν τέτοιας έντασης ώστε να θέσει σε κίνδυνο τη δημόσια τάξη. Υπάρχουν λοιπόν αναπάντητα ερωτήματα σε σχέση με την ως άνω ποινική απόφαση, καθώς φαίνεται να υπάρχει αγεφύρωτη απόσταση μεταξύ εκφράσεων όπως «ο Θεός έπλασε τον Αδάμ και την Εύα» ή «οι πρώτες αλλαγές φύλου να γίνουν στα παιδιά αυτών που ψήφισαν αυτό το αίσχος. Να δω με τι καμάρι θα κυκλοφορήσουν» αφενός, και της υποκίνησης βίας και μίσους με τρόπο πρόσφορο να διαταράξει τη δημόσια ειρήνη αφετέρου.

Τα ποινικά δικαστήρια θα πρέπει να είναι ιδιαιτέρως προσεκτικά σε παρόμοιες υποθέσεις. Το αν συμφωνεί κανείς με την ύπαρξη (μόνο) δύο φύλων είναι θέμα (ηθικών) πεποιθήσεων, οι οποίες επίσης προστατεύονται από το άρθρο 9 της ΕΣΔΑ. Οι πολίτες έχουν το υπερσυνταγματικό δικαίωμα να εκφράσουν (ακόμη και με άκομψο τρόπο) τις απόψεις και ανησυχίες τους για τη δυνατότητα λήψης αποφάσεων από ανηλίκους, για τη σκοπιμότητα ιατρικής επέμβασης σε ανηλίκους για ακρωτηριασμό γεννητικών οργάνων ως αποτέλεσμα ψυχικής νόσου (δυσφορία φύλου), ή για το αν τα παιδιά μπορούν να συναινέσουν σε τέτοιες επεμβάσεις. Το άρθρο 10 ΕΣΔΑ παρέχει στους πολίτες ένα ευρύ πεδίο ελεύθερης έκφρασης. Ο ρόλος του ποινικού δικαστή δεν είναι να λάβει πολιτική θέση, παγώνοντας έτσι τον δημόσιο διάλογο, αλλά να διαφυλάξει τους όρους διεξαγωγής αυτού. Εξάλλου η λεγόμενη κοινότητα «ΛΟΑΤΚΙ+» έχει κυρίως ιδεολογικά χαρακτηριστικά με τα οποία προφανώς διαφωνεί σημαντικός αριθμός ομοφυλόφιλων ατόμων (βλ. την οργάνωση LGB Alliance στο Ηνωμένο Βασίλειο).

Για την ερμηνεία των λέξεων που χρησιμοποίησε κάποιος θα πρέπει να εφαρμοστούν διυποκειμενικά κριτήρια. Π.χ. η βρετανική αστυνομία μέχρι πρόσφατα κατέγραφε τα λεγόμενα μη εγκληματικά περιστατικά μίσους (non-crime hate incidents) με μοναδική προϋπόθεση την ανέλεγκτη αντίληψη του καταγγέλλοντος. Το κανονιστικό πλαίσιο ακυρώθηκε ως παράνομο από το Δικαστήριο Εφέσεων, λόγω υπέρμετρης συρρίκνωσης της ελευθερίας του λόγου (βλ. υπόθεση Miller v. College of Policing). Η άκριτη αποδοχή μιας καταγγελίας και η καταγραφή ενός περιστατικού ως «μισαλλόδοξου» υιοθετούν τις απόψεις του καταγγέλλοντος παραβιάζοντας την κλασική νομική αρχή nemo iudex in causa sua (κανείς δικαστής σε δική του υπόθεση).

Σε κάθε περίπτωση είναι αναγκαία η λειτουργική σύνδεση της εκφοράς λόγου με τη δημιουργία κινδύνων για τη δημόσια τάξη, τη ζωή και τη σωματική ακεραιότητα ομάδας ατόμων με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά. Σε κάθε άλλη περίπτωση, το ποινικό δίκαιο εργαλειοποιείται για πολιτικούς σκοπούς, με καταστροφικές συνέπειες. Οι κίνδυνοι από την αυθαίρετη ερμηνεία ποινικών διατάξεων είναι κατά πολύ μεγαλύτεροι από αυτούς που τυποποιεί η ως άνω διάταξη.

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής στο Northumbria University της Βρετανίας