Οι αγενείς αποκαθηλώσεις του Νοέμβρη

Οφείλεται ή όχι η πτώση της χούντας στην εξέγερση του Πολυτεχνείου; Υπήρχαν πολλοί νεκροί από την άγρια καταστολή; «Οχι» λένε οι θαμώνες της Νεοδεξιάς, προσπαθώντας να θεμελιώσουν το αποκαθηλωτικό αφήγημα. «Είναι απλώς ένα ακόμα αριστερό μύθευμα, που πρέπει να ακυρωθεί». Η επανάληψη μειωτικών θέσεων τέτοιου τύπου είναι ένα είδος ρεβανσισμού ή μήπως είναι απλώς φιλάρεσκη κατάχρηση της δημοφιλίας της επετείου, ένα καλυμμένος «μαστορακισμός»; Γιατί επενδύουν στην αναθεώρηση ορισμένων κρίσιμων ποιοτικών στοιχείων του πολιτικού διαβήματος; Με την ερμηνευτική αγένεια, δημιουργούν ένα συναισθηματικό σοκ σε αυτούς που συγκρότησαν την πολιτική τους ταυτότητα με αναφορά την εξέγερση του ’73. Σοκ όχι μόνο στους μετέχοντες, αλλά και στους μεταγενέστερους, που θαύμασαν, μιμήθηκαν, διδάχτηκαν από αυτήν. Και όχι μόνο αυτούς από τον χώρο της Αριστεράς, αλλά ευρύτερα, από τον χώρο της βαθιάς ελευθεροφροσύνης.

Είναι σίγουρο ότι η εξέγερση ενισχύθηκε στα νοήματά της και στην επιδραστικότητά της εκτός των άλλων και γιατί συνδυάστηκε με την άνοιξη των μη ελεγχόμενων από τη χούντα ΜΜΕ. Επομένως ο παραλήπτης της εξεγερσιακής διαδικασίας, ο αναγνώστης, είχε «παράσταση», είχε εικόνα των γεγονότων. Αυτό μεγέθυνε την πολιτική δραστικότητα της εξέγερσης, εν αντιθέσει με τη σιωπηλή και μη εικονογραφημένη αντίσταση των εξορίστων στη Γυάρο, στη Λέρο και αλλού. Οι οποίοι ενώ συνέστησαν ένα μεγάλο σώμα, λόγω της ανύπαρκτης φωτογραφικής, κινηματογραφικής, απεικόνισης (σ.σ.: ο έλεγχος ήταν αυστηρότατος, τουλάχιστον στο στρατόπεδο, στο Παρθένι της Λέρου, όπου οι συγγενείς των εξορίστων ελέγχονταν εξονυχιστικά στα ελάχιστα επισκεπτήρια) αποτέλεσαν κάτι πολύ πιο αφηρημένο. Τα ξυλόγλυπτα, οι ζωγραφιές, η λογοτεχνική δημιουργία τους, η ποίηση, τα δοκίμια με τα οποία προσπάθησαν να εκφραστούν διανύοντας τον μακρύ χρόνο, ήταν πολύ έμμεσα εργαλεία εξιστόρησης σε σχέση π.χ. με το καταπληκτικό ντοκιμαντέρ των ολλανδών δημοσιογράφων (με σκηνές της εξέγερσης γυρισμένες από την απέναντι του Πολυτεχνείου πολυκατοικία) το οποίο συντέλεσε πολύ στη διασπορά του γεγονότος και στην απήχησή του.

Η εξέγερση, εκτός από την ισχυρή επιρροή που άσκησε στην πολιτική συγκρότηση πολλών μεταγενέστερων γενεών, εισήγαγε μια διαφορετική αισθητική και ως προς τον λόγο και ως την εμφάνιση των πρωταγωνιστών. Ο παλιός γκρίζος, κουρεμένος, συντηρητικός εκπαιδευτικός του μετεμφυλιακού αυταρχικού σχολείου χανόταν μπροστά στη λάμψη και την αισθητική εναλλακτικότητα των αγοριών και των κοριτσιών του Νοέμβρη. Διεμβόλιζαν την ευαισθησία και τις καταπιεσμένες επιθυμίες όλης της νεολαίας, ανεξαρτήτως του βαθμού πολιτικοποίησής της.

Σήμερα λοιπόν υπάρχει μια οργανωμένη ερμηνευτική αγένεια (και αντεπιστημονική απομείωση της εξέγερσης) ή σιγά σιγά έχουμε εισέλθει σε μια πολιτική περιοχή όπου το εξεγερσιακό συμβάν είναι εν γένει και ολοκληρωτικά ανεπίτρεπτο; Δεν είναι τυχαίο ότι το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος της νεοδεξιάς περιγραφής για τον χώρο του Πανεπιστημίου (της εννοιολογικής απόληξης του Νοέμβρη) δίνει μια εικόνα αποκλειστικά ποινικά κολάσιμων πράξεων. Το κατασκευασμένο από τη συντηρητική αφήγηση «Πανεπιστήμιο» δεν εξεγείρεται, αλλά απιστεί στις εντολές μιας νεφελώδους εκπαιδευτικής πολιτικής ορθότητας.

Το Πολυτεχνείο του ’73 φαίνεται ότι, ανεξάρτητα από τους σφετερισμούς και τις καταχρήσεις, ανανεώνει το περιεχόμενό του, ενίοτε ανακτά μια ισχυρή πολιτική λειτουργικότητα, ακόμα και στις γενιές των εγγονών των εξεγερμένων. Εκτός όμως από τη σοβαρή ερευνητική τεκμηρίωση των γεγονότων και ολόκληρης της περιόδου (π.χ. το βιβλίο του Ολύμπιου Δαφέρμου «Φοιτητές και δικτατορία» ή η έρευνα του Λεωνίδα Καλλιβρετάκη «Μεσογείων 14-18» για τη Γενική Ασφάλεια στα τελευταία χρόνια της χούντας), το Πολυτεχνείο αδικείται κάπως από τον γεγονοτικό χαρακτήρα πολλών επετειακών εκδηλώσεων. Ετσι παραμένουν σχετικά ανεξερεύνητες πλευρές της διάχυσής του, της ανασκευής που έφερε στις παραδοχές αλλά και τον μεγάλο ρόλο του στην «κατασκευή» των κομμάτων του δημοκρατικού φάσματος. Ισως η δύναμη που και μέσα από την κάλυψη των ΜΜΕ απέκτησε η εξέγερση είναι συγχρόνως και μια μορφή ανάσχεσης της επιδραστικότητάς του. Μια περικύκλωση σε μια νεκρωτική εθιμογραφία. Αυτό ίσως εγκλωβίζει τις αναγνώσεις στους τύπους, στη γραμμική παράθεση των γεγονότων, και ίσως δεν συλλαμβάνει τον αντικλασικισμό του και το εν τέλει ρομαντικό του υπόστρωμα.

Ο Δημήτρης Σεβαστάκης είναι ζωγράφος, καθηγητής στη Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ