Ενας πόλεμος πέρα από το πεδίο της μάχης

«Lawfare» σημαίνει «νομικός πόλεμος», η στρατηγική, δηλαδή, αξιοποίηση των διαθέσιμων σ’ ένα νομικό σύστημα (όπως το διεθνές δίκαιο) «εργαλείων» ως «όπλο» για την επιδίωξη ενός σκοπού στο πλαίσιο διένεξης. Πέρα από το πεδίο των στρατιωτικών μαχών, η Ουκρανία «αμύνεται» επιδιδόμενη σε συστηματικό lawfare κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας ενώπιον διεθνών (δικαιοδοτικών) θεσμών όπως το Διεθνές Δικαστήριο των Ηνωμένων Εθνών, το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Στις 15 Σεπτεμβρίου τρέχοντος, η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης σημείωσε την ανάγκη ύπαρξης ενός ολοκληρωμένου συστήματος λογοδοσίας ώστε να μη μείνει ατιμώρητη η ρωσική επίθεση κατά της Ουκρανίας, αλλά και προκειμένου να προληφθούν περαιτέρω σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς δικαίου. Ιδίως σε ό,τι αφορά το διεθνές έγκλημα της επίθεσης (crime of aggression) κατά της Ουκρανίας, η Επιτροπή Υπουργών «σημείωσε με ενδιαφέρον» την ιδέα θέσπισης ενός ad hoc, διεθνούς, ειδικού ποινικού δικαστηρίου, το οποίο, αν θεσμοθετηθεί, προφανώς θα λειτουργήσει συμπληρωματικά ως προς το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο, δεδομένου ότι το τελευταίο στερείται αρμοδιότητας να διώξει ποινικά τη ρωσική ηγεσία για το προαναφερθέν έγκλημα της επίθεσης.

Ανάμεσα στα οφέλη τα οποία, συν τω χρόνω, θα δρέψει η Ουκρανία από τις νομικές μάχες που δίνει ενώπιων των διεθνών θεσμών συγκαταλέγεται και η ηθική και πολιτική απονομιμοποίηση των πράξεων της Ρωσικής Ομοσπονδίας και του καθεστώτος που την κυβερνά. Εχει σημασία να αποφανθεί η διεθνής Δικαιοσύνη ότι, ως κράτος, η Ρωσική Ομοσπονδία παραβιάζει τους πλέον θεμελιώδεις κανόνες του διεθνούς δικαίου, ότι τα επιχειρήματα τα οποία επικαλείται για να δικαιολογήσει την εισβολή, την κατοχή ή και την προσάρτηση ουκρανικών εδαφών στερούνται νομιμότητας. Θα είναι επίσης σημαντικό αν, εντέλει, καταγνωσθεί η ατομική διεθνής ποινική ευθύνη της ρωσικής πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας για τα ειδεχθή διεθνή εγκλήματα που διαπράττει.

Οι Ουκρανοί δεν πολεμούν μόνο υπέρ βωμών και εστιών. Οι μάχες που δίνουν σε στρατιωτικό, πολιτικό αλλά και νομικό επίπεδο δεν αφορούν αποκλειστικά την υπεράσπιση της εδαφικής ακεραιότητας και εθνικής ανεξαρτησίας της Ουκρανίας. Οπως επισημαίνει στο σημείωμά του στο τελευταίο τεύχος της «ECHR Law Review» – συναρχισυντάκτης της οποίας είναι ο γράφων – ο ουκρανός δικαστής στο Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου Mykola Gnatovskyy, η Ουκρανία «μάχεται για την ύπαρξή της ως κυρίαρχο έθνος, το οποίο είναι αποφασισμένο να καταστεί πλήρες μέλος της ευρωπαϊκής οικογένειας, […ενώ η ρωσική εισβολή] αποτελεί πόλεμο ενός αυταρχικού καθεστώτος απέναντι σ’ έναν λαό ο οποίος ενστερνίζεται πλήρως τις αρχές που διέπουν το Συμβούλιο της Ευρώπης», δηλαδή τη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου. Τo διακύβευμα του πολέμου στην Ουκρανία είναι πολύπλευρο. Εκτείνεται πέραν του πεδίου των μαχών. Οι ευρύτερες προεκτάσεις του είναι παγκόσμιες. Αναμφίβολα, η προσπάθεια βίαιης αναθεώρησης από ρωσικής πλευράς του status quo δεν αφορά μόνο την Ουκρανία.

Επομένως, δεν είναι μόνο λόγοι ανιδιοτελούς αλληλεγγύης και ανυπόκριτου αποτροπιασμού, αλλά και το εύρος του διακυβεύματος, όπως και οι συνέπειες του ρωσικού αναθεωρητισμού που εξηγούν γιατί στον αγώνα της η Ουκρανία υποστηρίζεται πολυπλεύρως από μεγάλο τμήμα του δυτικού κυρίως κόσμου, συμπεριλαμβανομένης της χώρας μας. Η ελληνική πολιτεία είναι παρούσα και επιδεικνύει έμπρακτη αλληλεγγύη στους νομικούς αγώνες της Ουκρανίας προκειμένου να καταδειχθούν οι παρανομίες της Ρωσικής Ομοσπονδίας και της ηγεσίας της. Ανάμεσα στα κράτη τα οποία παρέπεμψαν την κατάσταση στην Ουκρανία στην Εισαγγελία του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου προς διερεύνηση και πιθανή απαγγελία κατηγοριών είναι και η Ελληνική Δημοκρατία, η οποία – όπως και ασυνήθιστα μεγάλος αριθμός άλλων κρατών – επιδιώκει, επίσης, να παρέμβει ενώπιον του Διεθνούς Δικαστηρίου των Ηνωμένων Εθνών στην εκκρεμούσα προσφυγή της Ουκρανίας κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας σχετικά με τους ισχυρισμούς περί γενοκτονίας.

Η Ελλάδα έχει φυσικά έναν επιπλέον λόγο να ταχθεί στο πλευρό της Ουκρανίας. Ετσι προστατεύει εαυτήν από τον τουρκικό αναθεωρητισμό. Ως χώρα, έχουμε συμφέρον να ηττηθεί πολιτικά και νομικά το σημερινό καθεστώς της Ρωσικής Ομοσπονδίας· να αποφανθεί η διεθνής Δικαιοσύνη για το παράνομο των πράξεών του και να παταχθεί ο αναθεωρητισμός, ιδίως όταν επιδιώκεται μέσω βίας. Κάθε νίκη της Ουκρανίας ενώπιον της διεθνούς Δικαιοσύνης θα είναι και νίκη της Ελλάδας, η οποία – λόγω Τουρκίας – δέον να διαδραματίσει ρόλο «επισπεύδοντα», υπερθεματίζουσα κάθε πρωτοβουλία και κίνηση lawfare η οποία συντείνει στην καταδίκη του αναθεωρητισμού.

Ο δρ Βασίλης Π. Τζεβελέκος είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής Σχολής Πανεπιστημίου του Λίβερπουλ, μέλος της Συμβουλευτικής Επιτροπής του Συμβουλίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων των Ηνωμένων Εθνών. Ο γράφων εκφράζει προσωπικές απόψεις.