Το πρόβλημα του «Κανένας»

Από το 2010, την περίοδο της οικονομικής και πολιτικής κρίσης στη χώρα μας, μέχρι σήμερα, παρατηρούμε πως στο ερώτημα καταλληλότητας για τη θέση του Πρωθυπουργού η απάντηση «Κανένας» λαμβάνει σταθερά υψηλά ποσοστά. Συχνά, ο «Κανένας» ξεπερνά και τα πραγματικά πρόσωπα που συγκρίνονται, όπως ο εκάστοτε Πρωθυπουργός και ο αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης.

Ο δείκτης «καταλληλότητας» είναι πολύ δημοφιλής στους δημοσιογράφους αλλά και στα κομματικά επιτελεία.  Αντίθετα, δεν είναι ιδιαίτερα αγαπητός σε όσους ασχολούμαστε επιστημονικά με τις έρευνες κοινής γνώμης και τη διερεύνηση των πολιτικών τάσεων.

Αυτό γιατί έχει πολλά κατασκευαστικά προβλήματα. Για παράδειγμα, πριμοδοτεί τον εκάστοτε Πρωθυπουργό που ως εκ της θέσης του έχει συγκριτικό πλεονέκτημα. Επίσης, συγκρίνει συνήθως δύο πρόσωπα, ενώ θεωρητικά οι εν δυνάμει πρωθυπουργοί είναι περισσότεροι. Ακόμη, τα αποτελέσματά του τείνουν να επαναλαμβάνουν στερεότυπα ή την εικόνα που έχουν ήδη δημιουργήσει οι έρευνες κοινής γνώμης που έχουν δημοσιευθεί.

Σίγουρα υπάρχουν καλύτεροι δείκτες αποτύπωσης των χαρακτηριστικών των πολιτικών αρχηγών, της εμπιστοσύνης σε αυτούς ή της δυνητικής τους απήχησης σε ακροατήρια πλέον των κομματικών τους. Φυσικά, αυτό δεν σημαίνει πως είναι μηδενικής χρησιμότητας.

Πρώτον, είναι δείκτης εύρους δυνητικής επιρροής. Ο δείκτης καταλληλότητας για το αξίωμα του Πρωθυπουργού προέρχεται από την προηγούμενη περίοδο του ισχυρού δικομματισμού. Εκφράζει την αποδοχή των επικεφαλής των δύο βασικών πρωταγωνιστών του πολιτικού μας συστήματος πέραν του κομματικού τους ακροατηρίου. Επομένως η απάντηση «Κανένας» δείχνει τη δυσπιστία των εκλογέων και απέναντι στους αρχηγούς τους.

Δεύτερον, είναι δείκτης πολιτικού κυνισμού. Η απάντηση «Κανένας» δείχνει την έλλειψη επιλογών στο υφιστάμενο πολιτικό σύστημα, αναδεικνύοντας το πρόβλημα της πολιτικής αναποτελεσματικότητας. Είναι αυτό που επαναλαμβάνεται συχνά πως «όλοι ίδιοι είναι». Αν σε καταστάσεις κρίσης είναι όλοι ίδιοι, τότε κανένας δεν μπορεί να έχει πραγματική συμβολή στην επίλυση των προβλημάτων.

Τρίτον, είναι δείκτης σταθερότητας του πολιτικού συστήματος. Αν η διαχρονική σύγκριση των αποκρίσεων του «Κανένας» δείχνει αυξητικές τάσεις, αυτό ενέχει τον κίνδυνο απονομιμοποίησης του πολιτικού συστήματος. Και αυτό είναι το πραγματικό πρόβλημα του «Κανένας».

Το πολιτικό μας σύστημα πορεύεται με μια ψευδαίσθηση παντοδυναμίας. Δεν έχει δημιουργήσει θεσμούς λογοδοσίας ή πραγματικού ελέγχου της πολιτικής του αποτελεσματικότητας. Με άλλα λόγια, δεν προνοεί για τη δημιουργία βαλβίδων εκτόνωσης σε περιόδους κρίσης. Οπως αυτή που βιώνουμε τώρα.

Η λογική της τεχνητής ευμάρειας αγνοεί επιδεικτικά την κοινωνική δυσαρέσκεια. Οταν η μοναδική διέξοδος είναι οι εκλογές, ελλοχεύει ο κίνδυνος όταν αυτή θα βρει έκφραση να οδηγήσει σε αρνητικά για τη δημοκρατία αποτελέσματα, όπως η ψήφος σε αντισυστημικές δυνάμεις.

Εξάλλου, δεν απέχουμε πολύ από την εμφατική επιβεβαίωση του ισχυρού δικομματισμού το 2009. Μόλις μετά από τρία χρόνια, το 2012, το κομματικό σύστημα κατέρρευσε και η Χρυσή Αυγή πέτυχε την είσοδό της στη Βουλή.

Στις έρευνες του 2009, ο «Κανένας» δεν είχε ποσοστά άνω του 10%. Τον Μάιο του 2010 αύξησε σταδιακά τα ποσοστά του σε άνω του 40%. Αυτή η τάση παρέμεινε μέχρι και τις εκλογές του Μαΐου του 2012.

Ο Γιώργος Σιάκας είναι επίκουρος καθηγητής Πολιτικής Συμπεριφοράς στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης και  διευθυντής Ερευνών της Μονάδας Ερευνών Κοινής Γνώμης και Αγοράς του Ερευνητικού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου του Πανεπιστημίου Μακεδονίας.