Περί λαϊκών δικαστηρίων

Γράφω αυτό το άρθρο επειδή την περασμένη εβδομάδα μού τηλεφώνησαν δημοσιογράφοι από τέσσερις τηλεοπτικούς σταθμούς για να «σχολιάσω» τη σύλληψη του συγγραφέα παιδικών βιβλίων ο οποίος κατηγορείται για χρήση παιδικής πορνογραφίας. Δεν είχα τίποτα να πω. Οι κατηγορίες θα επαληθευτούν ή θα απορριφθούν στο δικαστήριο: δεν είμαι ούτε αστυνομικός, ούτε δικαστής, ούτε δικηγόρος, ούτε κουτσομπόλης γείτονας. Οι νόμοι προβλέπουν συγκεκριμένες διαδικασίες μέσω των οποίων θα αποδοθεί δικαιοσύνη. Η μοναδική χρησιμότητα της δημοσιοποίησης του γεγονότος είναι ότι μηδενίζονται οι πιθανότητες να συγκαλυφθεί το έγκλημα σε περίπτωση που ο κατηγορούμενος έχει υψηλές γνωριμίες με τις οποίες θα μπορούσε να επηρεάσει τη λειτουργία των θεσμών. Δεν ξέρω αν συμβαίνουν τέτοια πράγματα· ίσως συμβαίνουν, ίσως όχι.

Το ότι διάφοροι άσχετοι επί του θέματος σαν εμένα σχολιάζουν δημοσίως μια σύλληψη μού φαίνεται, εκτός από αδιαφορία προς τους θεσμούς, καθαρή κακεντρέχεια: καταδικάζουμε σε αυτοσχέδια λαϊκά δικαστήρια· μια πρωτόγονη ανθρώπινη συνήθεια. Έτσι κι αλλιώς, στα ΜΜΕ, social και μη, διατυπώνονται συκοφαντίες και εκδίδονται ετυμηγορίες που καταργούν το τεκμήριο της αθωότητας, το οποίο υπενθυμίζω ότι αποτελεί θεμέλιο του νομικού πολιτισμού -είτε οι ενδείξεις μάς πείθουν για την ενοχή του κάθε κατηγορούμενου, είτε δεν μας πείθουν, ο κάθε άνθρωπος είναι αθώος μέχρι να αποδειχθεί ότι είναι ένοχος. Ο όχλος που θεωρεί τον εαυτό του αναμάρτητο φαίνεται έτοιμος για πράξεις αυτοδικίας, ενώ οι δημοσιογράφοι, αν και αντιλαμβάνονται τη δεοντολογία, δεν αποφεύγουν την εντυπωσιθηρία.

Αυτή την πολιτιστική εκτροπή ευνοεί το διεθνές περιβάλλον όπου αναδεικνύεται και μεγεθύνεται οποιαδήποτε διαστροφή και παρανομία, κι όπου όλοι καταγγέλλουν όλους -συχνά χωρίς αποδείξεις: «your word against mine»- για τη χειρότερη δυνατή ανθρώπινη συμπεριφορά. Επικρατεί η εντύπωση ότι ο κόσμος είναι ένα τρελάδικο που λειτουργεί στη βάση μιας εγκληματικής πατριαρχίας: οι άνδρες -σπανιότερα οι γυναίκες- επιδίδονται σε βιασμούς, αιμομειξία, εκμετάλλευση ανηλίκων, παραφιλία και τα λοιπά. Κι όμως, στην εποχή μας, η εγκληματικότητα όλων των μορφών είναι χαμηλότερη από κάθε άλλη ιστορική περίοδο· ο πολιτισμός έχει εξημερώσει πολυπληθείς μάζες που πριν από εκατό χρόνια ζούσαν χωρίς κανόνες. Η ιδέα ότι το ανθρώπινο είδος γίνεται όλο και πιο νοσηρό είναι λανθασμένη -τη διαψεύδει η ίδια η πραγματικότητα· οι αριθμοί κατά κάποιον τρόπο- και επιπλέον φιλοσοφικά απαράδεκτη: αν ο κόσμος βουλιάζει στην ψυχοπάθεια, είναι λογικό να μη φέρνουμε παιδιά στον κόσμο.

Σίγουρα, ήρθε ο καιρός -και μάλιστα άργησε πολύ- να τεθούν με σαφήνεια, με αυστηρότητα και με τη συναίνεση όλων, οι κανόνες που θα μας οδηγήσουν σε υψηλότερο επίπεδο πολιτισμού και ανθρωπιάς. Τέτοιοι κανόνες είτε δεν υπήρχαν, είτε ήταν υπερβολικά αόριστοι και διαπερατοί: λόγω της διάταξης της εξουσίας στην κοινωνία και στην οικογένεια, ο νόμος ήταν συχνά διφορούμενος, απόμακρος ή απών σχετικά με πολλά ζητήματα συμπεριφοράς, ισότητας και αξιοπρέπειας. Αλλωστε, εκτός του ότι ο πρωτογονισμός μάς ακολουθεί στη νεωτερικότητα -θα συμφωνήσουμε όλοι ότι η επιστημονικοτεχνική πρόοδος υπήρξε κάπως ταχύτερη από τον εξευγενισμό των ηθών- κατά καιρούς, οι κοινωνίες είχαν εμπειρίες οπισθοδρόμησης τις οποίες θεωρούσαν πρόοδο. Έχω ξαναγράψει για την «πρόοδο» που με είχε σοκάρει παλιότερα στη Γαλλία: η εθνική μας παιδαγωγός Françoise Dolto δικαιολογούσε την αιμομειξία νομιμοποιώντας τα ήθη των κανιβάλων, ενώ στη δεκαετία του 1970, η πολυαγαπημένη εφημερίδα της αριστεράς Libération είχε οργανώσει κίνημα «για την απελευθέρωση της επιθυμίας των παιδιών», τουτέστιν για την αποποινικοποίηση της παιδεραστίας. Στη συνέχεια, το σχέδιο εγκαταλείφθηκε και όσοι προσπαθούσαν να απελευθερώσουν τους παιδεραστές βάλθηκαν να τους κυνηγάνε.

Βεβαίως, σε μεγάλο μέρος του πλανήτη, η παιδεραστία αποτελεί τοπική συνήθεια: παιδιά-νύφες, αναγκαστικοί γάμοι, αρραβώνες από την ηλικία των οκτώ ετών. Ομοίως, η βία εναντίον των γυναικών και των παιδιών θεωρείται ένας απλός τρόπος καθυπόταξής τους: κανείς στη Σαουδική Αραβία δεν ενοχοποιείται για κακοποίηση γυναικών· δεν υπάρχει νόμος που να την απαγορεύει. Αλλά, ακόμα και στις ευρωπαϊκές χώρες, διάφοροι ιμάμηδες δίνουν στους πιστούς συμβουλές κακοποίησης χωρίς να διαμαρτύρονται οι ορθώς σκεπτόμενοι. Όσο για την Ελλάδα, η ευαισθητοποίηση σε αυτά τα ζητήματα χρονολογείται από τη δεκαετία του 1970, όχι νωρίτερα: υπήρξαμε χώρα με υψηλά ποσοστά παιδεραστίας (από αμορφωσιά, από έλλειψη επαφής με τον πολιτισμό), με υψηλά ποσοστά βιασμών που δεν καταγγέλλονταν, με υψηλά ποσοστά εγκλημάτων τιμής· κοντολογίς, με ποικίλες εκδηλώσεις βαρβαρότητας. Παλιότερα, αν και δεν υπήρχε διαδικτυακή πορνογραφία, τα παιδιά, ιδιαίτερα τα κορίτσια, υφίσταντο πολύ συχνά σεξουαλική κακοποίηση -χώρια οι ταπεινώσεις και οι ξυλοδαρμοί.

Η συμμόρφωσή μας σε κανόνες διαφέρει από ό,τι τείνουμε να κάνουμε τα τελευταία χρόνια. Τι κάνουμε: ακολουθούμε μισο-συνειδητά μισο-ασυνείδητα τις ψευτοφεμινίστριες που μισούν τους άνδρες ως δυνάμει βιαστές, αιμομείκτες και κακοποιητές. Συμμετέχουμε στην αμαύρωση της εικόνας των ανδρών και των μπαμπάδων, οι περισσότεροι από τους οποίους συμπεριφέρονται στα παιδιά τους με εντιμότητα και χωρίς αποκλίσεις, επιδεινώνουμε τις ανθρώπινες σχέσεις και διαιωνίζουμε τις φοβίες και το αίσθημα ανημπόριας των γυναικών: οι άνδρες είναι γουρούνια! Ο μισογυνισμός θεωρείται απαράδεκτος (αν και πολλοί κάνουν τα στραβά μάτια στον μουσουλμανικό μισογυνισμό), ο μισανδρισμός όχι. Όπως κάθε κίνημα, το #Me Too, και οι ομόκεντροι κύκλοι του, περιέχει, μαζί με τα θετικά στοιχεία, μια δέσμη από νευρώσεις, φοβίες, υπερβολές, προκαταλήψεις και ψέματα μέσω των οποίων φτάνουμε στους δημόσιους λιθοβολισμούς. Υπενθυμίζω ότι εξωδικαστικές τιμωρίες εφαρμόζονται πλέον μόνο στη Νιγηρία, στην Αραβική Χερσόνησο, στο Ιράν, στο Σουδάν και στο Αφγανιστάν· όπου λείπει η δημοκρατική νομοθεσία και παιδεία. Έχει εκλείψει ακόμα και στην Κίνα όπου χρησιμοποιούνταν εναντίον των εχθρών του λαού στη διάρκεια της Πολιτιστικής Επανάστασης – την οποία στη Δύση πολλοί εθαύμασαν και θέλησαν να εισαγάγουν. Ο λιθοβολισμός παραμένει αντανακλαστικό των κοινωνιών μας: αν και σήμερα τον εκτελούμε με ψηφιακό τρόπο αποφεύγοντας τις εγκεφαλικές κακώσεις και την αιμορραγία, η φράση του Ιωάννη «ο αναμάρτητος πρώτος τον λίθον βαλέτω» έχει νόημα και στη δική μας περίπτωση.