Η τελευταία στροφή

Το ερώτημα εάν είναι οι κοινωνίες που δείχνουν την κατεύθυνση και ακολουθούν οι πολιτικές ηγεσίες ή συμβαίνει το αντίστροφο, είναι διαχρονικό και δεν έχει μια ξεκάθαρη απάντηση. Κατά περιόδους και κατά τόπους, υπάρχουν ηγέτες που καθοδηγούν κι ανοίγουν δρόμους, όπως υπάρχουν κι εκείνοι που συμμορφώνονται με το λαϊκό αίσθημα ή, τέλος πάντων, με ό,τι αντιλαμβάνονται ότι εκφράζει στη συγκεκριμένη στιγμή την κοινωνική πλειοψηφία.

Σχεδόν σε κάθε στιγμή, ωστόσο, είναι ξεκάθαρο προς τα πού κινούνται οι περισσότεροι. Στα τέλη της δεκαετίας του ’90, για παράδειγμα, ήταν σαφές ότι η Ευρώπη έστριβε κεντροαριστερά. Από τον Σρέντερ και τον Μπλερ έως τον Πρόντι ή τον Ντ’ Αλέμα και τον Ζοσπέν, αλλά και τον Σημίτη στα καθ’ ημάς, ήταν πολιτικά και κοινωνικά ορατό πως ο νεοσυντηρητισμός που είχαν εγκαινιάσει μία δεκαετία νωρίτερα ο Ρίγκαν και η Θάτσερ υποχωρούσε και η Ευρώπη ανέβαζε ταχύτητα στις ράγες της διεύρυνσης. Το κοινωνικό κράτος είχε επιστρέψει στην ατζέντα, λαμβάνοντας υπόψη και τους κανόνες της αγοράς – και η χιλιετία άλλαζε, με την Ευρωπαϊκή Δεξιά να αναζητεί νέο αφήγημα. Στην εγχώρια σκηνή, ο Κώστας Καραμανλής είχε αποφασίσει τότε να περιχαρακώσει τα κομματικά σύνορα, διαγράφοντας εν μια νυκτί τον Σουφλιά, τον Μάνο, τον Κοντογιαννόπουλο κι άλλους τέσσερις βουλευτές που είχαν υπερψηφίσει ένα πλάνο λειτουργίας των ΔΕΚΟ με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια. Το 2001 επένδυσε στον ξεσηκωμό υπέρ του θρησκεύματος στις ταυτότητες και χρειάστηκε να φτάσει στο 2003 για να ανακαλύψει τον «μεσαίο χώρο» και μια πιο κεντρώα οπτική των πραγμάτων για να μη χαθεί άλλη μία εκλογική αναμέτρηση. Η προσαρμογή αποτελούσε μια αναγκαιότητα.

Εξίσου καθαρό είναι ότι σήμερα, για πολλούς και διάφορους λόγους, έχει ξεκινήσει μια μεγάλη συντηρητική στροφή για τις ευρωπαϊκές κοινωνίες. Από τη Γαλλία και τη Σουηδία έως την Ιταλία, αλλά ακόμη και το Ισραήλ που αποτελεί ένα προπύργιο του δυτικού κόσμου στη Μέση Ανατολή, οι κάλπες αναδεικνύουν μια σκληρή Δεξιά και νέους εθνικισμούς. Τα διλήμματα είναι αναπόφευκτα για κάθε εκλογικό σχεδιασμό που ακολουθεί. Επιστρέφοντας στα καθ΄ ημάς, η νέα κατεύθυνση αναζητείται τόσο από το Μέγαρο Μαξίμου όσο και από την Κουμουνδούρου. Αλλά, σε αντίθεση με τον Αλέξη Τσίπρα, για τον Κυριάκο Μητσοτάκη τα περιθώρια ελιγμών είναι μεγαλύτερα – κυρίως επειδή κατευθύνει τον κρατικό μηχανισμό και διατηρεί τον έλεγχο των εξελίξεων. Στην προσπάθεια για κεντρώα ανοίγματα και, παράλληλα, για τη στεγανοποίηση των συντηρητικών δεξαμενών, μπορεί να προσφέρει στηρίγματα και η ανάγκη διατήρησης της εξουσίας – που, ως γνωστόν, ενώνει.

Για τον Τσίπρα, ωστόσο, το τοπίο δείχνει προβληματικό, καθώς το «αριστερόμετρο» μπορεί να εξελιχθεί και σε στοιχείο εσωτερικών συγκρούσεων. Αν στρίψει την Κουμουνδούρου περισσότερο προς το Κέντρο, το ακροατήριο μπορεί να μεγαλώσει, αλλά κάποιοι θα πιεστούν στα κομματικά διαμερίσματα. Ο αριστερός ριζοσπαστισμός, από την άλλη, δεν αποτελεί συνταγή, ιδίως σε αυτή τη φάση, που έλκει μεγαλύτερα κοινά. Στις συνεδριάσεις των κομµατικών οργάνων οι τριβές ήδη αποκτούν ταυτοτικά χαρακτηριστικά – και δεν αποκλείεται να αποτελέσουν το προσάναμμα για μετωπικές συγκρούσεις, εάν καθ΄ οδόν προς τις κάλπες οι αριθμοί παραμένουν ελλειμματικοί. Υστερα από μία διετία πανδημίας, έναν πόλεμο σε εξέλιξη, μια διεθνή οικονομική και ενεργειακή κρίση και εντάσεις στα ελληνοτουρκικά, ο Τσίπρας γνωρίζει ότι, με τον καταγγελτικό λόγο να κυριαρχεί, οι εκλογές θα είναι ξανά μια χαμένη υπόθεση. Οι κρίσεις ευνοούν εκείνους που κυβερνούν και δείχνουν να προσφέρουν μεγαλύτερη ασφάλεια. Ο Τσίπρας γνωρίζει, επίσης, ότι μετά τις εκλογές το δικό του πρόβλημα στους ορόφους της Κουμουνδούρου θα είναι διπλό. Περιμένοντας το λάθος των άλλων και το «ώριμο φρούτο» να μεταβάλει το σκηνικό, έφθασε ένα εξάμηνο πριν από τις κάλπες χωρίς αποτέλεσμα. Με την κλεψύδρα έτοιμη να αδειάσει, τους επόμενους μήνες θα παίξει τα ρέστα του – χωρίς τις ευλογίες της Κουμουνδούρου.