Δάκρυα, όχι πανηγύρια

Το πιο χαρακτηριστικό στα επινίκια του Λούλα ήταν η αυτοσυγκράτηση πρωταγωνιστών και υποστηρικτών. Ειδικά ο νικητής των εκλογών, δεν είχε ούτε τη δύναμη ούτε την ψυχή να πανηγυρίσει. Αίσθηση βάρους και καθήκοντος ναι, διάθεση για γιορτή καμία.

Είναι αλήθεια ότι η νίκη αυτή, που αντήχησε στα πέρατα του κόσμου και ανακούφισε λαούς και ηγέτες σε όλο τον κόσμο, υπήρξε οριακή, πύρρεια και επώδυνη. Μοιάζει σε πάρα πολλά με τη νίκη του Μπάιντεν επί του Τραμπ στις ΗΠΑ, πριν από δυο χρόνια – και ξέρουμε πόσο δύσκολη αποδείχθηκε η διαχείριση εκείνης της νίκης, χωρίς την οποία η ήδη βεβαρημένη κατάσταση της παγκόσμιας δημοκρατίας θα ήταν απελπιστική. Το ίδιο και στις πρόσφατες βραζιλιάνικες εκλογές: ένας απερχόμενος πρόεδρος που είχε, φανερά και ασύστολα, καταστρέψει τη χώρα του και διασύρει κάθε αίσθηση αξιοπρέπειας και κράτους δικαίου, όχι μόνο «το πάλεψε», όχι μόνο έπεισε τον μισό πληθυσμό μιας τεράστιας χώρας να του δώσει μια δεύτερη, και τελειωτική, ευκαιρία καταστροφής, όχι μόνο αρνήθηκε, κι αυτός, να παραδεχτεί την ήττα του, αλλά και πέρασε τις «αρχές» του και τη «λογική» του – δηλαδή την έλλειψη αρχών και λογικής – στο μεδούλι της κοινωνίας και των θεσμών. Οπως ο «τραμπισμός» -η περιφρόνηση του Συντάγματος, η αμορφωσιά, τα ψέματα, η οικογενειοκρατία, η σύγκρουση συμφερόντων, η αποθέωση της βίας – ζει και θεριεύει στην Αμερική, έτσι και ο «μπολσοναρισμός» – το μίγμα βίαιου και πολεμοχαρούς εθνικισμού, καταστροφής του περιβάλλοντος (η πρωτοφανής αποψίλωση του Αμαζονίου απειλεί το πνευμόνι της γης), θεωριών συνωμοσίας και αδιαφορίας για το κοινό καλό – βγήκε όχι μόνο αλώβητος αλλά ενισχυμένος μέσα από την εκλογική ήττα. Απόδειξη όχι μόνο η ελάχιστη διαφορά στις κάλπες – από 48% στον πρώτο γύρο, ο Λούλα πήρε κάτι λιγότερο από 3% επιπλέον στον δεύτερο – αλλά η υπέρ του Μπολσονάρο πλειοψηφία στη Βουλή και στις μεγάλες Πολιτείες. Κάθε άλλο παρά νέος και φρέσκος, με κοινοβουλευτικά και κοινωνικά φρένα, σε μια χώρα βαθιά διχασμένη κι έτοιμη κάθε στιγμή για το ξέσπασμα, ο Λούλα ενσαρκώνει τις ελπίδες της μισής Βραζιλίας και της υπόλοιπης ανθρωπότητας υπό τις χειρότερες δυνατές συνθήκες.

Αυτή είναι άραγε η μοίρα της δημοκρατίας στις μέρες μας; Ακόμα κι όταν επικρατεί το σχετικά καλό, πάντως σίγουρα το καλύτερο με αριστοτελικά κριτήρια – ήθος, γνώση, υπηρέτηση γενικού συμφέροντος -, η επικράτηση αυτή φαίνεται να εμπεριέχει τον σπόρο επανόδου κι ενδυνάμωσης του δημοκρατικώς κακού – του κυνισμού, της μισαλλοδοξίας, της καταπάτησης κάθε έννοιας δικαίου, του συνειδητού γαργαλήματος των χαμηλών ενστίκτων. Η εικόνα γίνεται ακόμα πιο μαύρη αν, δίπλα στην οριακή νίκη του Λούλα, βάλουμε την καθόλου οριακή νίκη της Μελόνι στην Ιταλία, την απίστευτη εκλογική αντοχή του Νετανιάχου στο Ισραήλ – πέμπτες εκλογές σε τέσσερα χρόνια και δεν λέει να ξεκολλήσει από μια εξουσία την οποία έχει καταχραστεί πέρα από κάθε όριο και λογική – και, στο βάθος του σκοτεινού τούνελ, την πιθανότητα επιστροφής του Τραμπ. Διαδοχικές κρίσεις, οικονομική δυσπραγία, απώλεια πυξίδας λαών και ατόμων, διάχυση της πληροφόρησης σε τέτοιο βαθμό που να καθίσταται παραπληροφόρηση – όλα αυτά συγκροτούν τη μία όψη του νομίσματος. Γενικευμένη έλλειψη παιδείας και ήθους, δικαιολογημένος φόβος μπροστά στην πορεία του κόσμου, αδυναμία εξήγησης και ανάληψης ευθύνης είναι η άλλη κρίσιμη όψη. Που όσο την αγνοούμε, τόσο οι λαοί θα εθίζονται στη δημοκρατική υποχώρηση.

Ο Κώστας Μποτόπουλος είναι συνταγματολόγος