Κηδεία και γάμος μαζί – συμφέρει

Ετσι αρχίζει το πεζό ποίημα «Οι Γαμπροί», που έγραψε η ρωσίδα ποιήτρια Ντάρια Σερένκο στο λεωφορείο που τη μετέφερε από την Τιφλίδα στο Γκριγκολέτι της Γεωργίας. Πήγαινε εκεί για ένα Σαββατοκύριακο μαζί με άλλες ακτιβίστριες από τη Φεμινιστική Αντιπολεμική Αντίσταση, την οργάνωση που ίδρυσε την επομένη της εισβολής της χώρας της στην Ουκρανία. Το προηγούμενο διάστημα είχε ζήσει πολλές άυπνες νύχτες εξαιτίας της επιστράτευσης που διέταξε το Κρεμλίνο στις 21 Σεπτεμβρίου. Είχε διαδηλώσει μαζί με άλλες γυναίκες κατά της επιστράτευσης, είχε συνδράμει τα θύματα της αστυνομικής βιαιότητας, είχε βοηθήσει όσους αποφάσισαν να λιποτακτήσουν ή να εγκαταλείψουν τη Ρωσία. Στο λεωφορείο, διάβαζε ένα βιβλίο της λευκορωσίδας συγγραφέα Τατσιάνα Ζαμιρόφσκαγια για τον Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο οποίος προσπάθησε να δραπετεύσει από την κατεχόμενη Γαλλία και αυτοκτόνησε σε ένα ξενοδοχείο όταν συνειδητοποίησε ότι οι αρχές της φρανκικής Ισπανίας θα τον έστελναν πίσω.

«Δεν μπορείς να βγάλεις πολλά λεφτά στη μετά θάνατον ζωή, κι έτσι αυτές τις μέρες οι γυναίκες βάζουν στην άκρη ένα μέρος του επιδόματος κηδείας για τον γάμο. Τις επόμενες ημέρες, το ζευγάρι – αυτός νεκρός, εκείνη ζωντανή – θα τελέσει τον γάμο και την κηδεία ταυτοχρόνως, για να γλιτώσει τα διπλά έξοδα. Πρώτα κηδεύεται ο γαμπρός κι ύστερα όλοι συγχαίρουν το ευτυχισμένο ζεύγος. Καθώς η νύφη είναι ταυτοχρόνως και χήρα, φοράει ένα ειδικό συνολάκι: λευκό φόρεμα με μαύρο πέπλο. Ο γαμπρός, πάλι, φοράει το κοστούμι του πατέρα του, ο οποίος ανατινάχτηκε στην Τσετσενία, του έρχεται μια χαρά, κι όλη η οικογένεια είναι υπερήφανη».

Το ποίημα αναρτήθηκε στα social media στα τέλη του περασμένου Σεπτεμβρίου και δημοσιεύτηκε στα αγγλικά στο τελευταίο τεύχος του New York Review of Books. «Υπήρξαν δύο μορφών αντιδράσεις», λέει η Σερένκο σε συνέντευξή της στην αμερικανική επιθεώρηση. «Πολλοί Ρώσοι έγραψαν ότι ο παράλογος ρεαλισμός του κειμένου τούς έκανε να ανατριχιάσουν και με ευχαρίστησαν. Αλλοι το βρήκαν αηδιαστικό και κυνικό, “ο κόσμος είναι ήδη αρκετά ζοφερός και φρικτός”, μου είπαν, “γιατί έπρεπε να πολλαπλασιάσεις τον ζόφο και τη φρίκη;”. Τους απάντησα ότι δεν είναι δουλειά της λογοτεχνίας να προσφέρει στον κόσμο υποστήριξη και χαρά. Μπορεί να το κάνει, αλλά δεν είναι υποχρεωμένη. Είπα επίσης ότι πολλοί θέλουν η λογοτεχνία να είναι σαν μια γυναίκα: άνετη, υποτελής και ευχάριστη στο μάτι. Δεν ενδιαφέρομαι γι’ αυτό το είδος προσδοκιών – ούτε ως συγγραφέας ούτε ως γυναίκα».

«Είναι αλήθεια ότι οι νύφες φοβούνται να μείνουν μόνες με τους γαμπρούς τη νύχτα του γάμου. Γιατί οι άνθρωποι είναι αδύναμοι και είναι δύσκολο για τους ζωντανούς να νιώσουν επιθυμία για τους νεκρούς. Είναι σαν να τον προδίδεις, όπως ήταν όταν ζούσε, με το να τον θέλεις τώρα που είναι νεκρός. Είναι σαν να υπάρχουν δύο διαφορετικά ανθρώπινα όντα, το ένα ζωντανό και το άλλο νεκρό. Και να μην μπορείς να διαλέξεις πια ανάμεσά τους».

Στις αρχές Μαρτίου, και αφού έμεινε στη φυλακή για δεκαπέντε μέρες με την κατηγορία του εξτρεμισμού, η Σερένκο κατάφερε να φύγει από τη Ρωσία για τη Γεωργία. Η οργάνωσή της εξακολουθεί όμως να κάνει αισθητή την παρουσία της στην πατρίδα. Μοιράζουν, ας πούμε, την Genska Pravda («Η αλήθεια των γυναικών»), μια παράνομη εφημερίδα που τυπώνεται σε προσωπικά τυπογραφεία και κυκλοφορεί όπως τα samizdat την εποχή της ΕΣΣΔ. Τοποθέτησαν πρόσφατα σε διάφορα σημεία 2.000 σταυρούς ως φόρο τιμής στους νεκρούς της Μαριούπολης. Συμμετέχουν σε πράξεις δολιοφθοράς σε στρατηγικές θέσεις.

«Φυσικά οι γυναίκες θα προτιμούσαν τους ζωντανούς. Ηταν τόσο ωραία όταν φιλιόντουσαν κάτω από τις ανθισμένες μηλιές τις πρώτες ημέρες του Μαΐου. ‘Η όταν έκαναν οικονομίες για να πάνε διακοπές στη θάλασσα. ‘Η όταν αγόραζαν τσάι με ψωμάκια από το περίπτερο στον δρόμο για τη δουλειά. ‘Η όταν στην πρώτη εγκυμοσύνη έστελναν τους άνδρες στο μαγαζί που έμενε ανοιχτό όλη νύχτα για να τους πάρουν παπαλίνες με σάλτσα ντομάτας. Τη νύχτα, ξαπλωμένες δίπλα στους ακίνητους νεκρούς, φαντασίωναν τώρα τους ζωντανούς. Κριτής τους ο Θεός».

Η Σερένκο δεν θέλει να κάνει από την εξορία προβλέψεις για το μέλλον της Ρωσίας, ξέρει ότι αυτό ενοχλεί όσους έμειναν πίσω. Θα ήθελε βέβαια να χάσει η Ρωσία αυτόν τον πόλεμο, όπως θα ήθελε να κερδίσουν αναγνώριση και ελευθερία όλοι οι εκρωσισμένοι λαοί στο έδαφος της Ρωσικής Ομοσπονδίας. Στο άμεσο μέλλον, λέει, «οι αντιπολεμικοί ακτιβιστές που δρουν στη Ρωσία θα ζήσουν έναν κλιμακούμενο εφιάλτη, αλλά την ίδια στιγμή το κίνημα θα αναπτυχθεί, κι ένα μέρος του θα καταφύγει στο αντάρτικο. Η αντιπολεμική αντίσταση θα στηριχθεί σε τρία θεμέλια: την αντίσταση των γυναικών, την αντίσταση των μη ρωσικών εθνοτήτων και την αντίσταση του ριζοσπαστικοποιημένου αντάρτικου».

Πόλεμος και ενδοοικογενειακή βία

Η νεαρή ρωσίδα ποιήτρια και ακτιβίστρια, με καταγωγή από τη Σιβηρία, είναι κατηγορηματική: η βία στην Ουκρανία τροφοδοτεί την ενδοοικογενειακή βία και αντιστρόφως. «Ο πόλεμος συνδέεται στενά με τα δικαιώματα των γυναικών», λέει στη «Monde». «Από τη μια μεριά, οι άνδρες που επιστρέφουν από το μέτωπο με τα τραύματά τους συνιστούν πραγματικό κίνδυνο για τις γυναίκες τους. Από την άλλη, όσοι διαπράττουν τα χειρότερα εγκλήματα στο πεδίο των μαχών είναι συχνά κι εκείνοι με την πιο βίαιη συμπεριφορά στο σπίτι τους».  Οσο για τον πρόεδρο Πούτιν, «αποτελεί την πιο βλακώδη ενσάρκωση της ρωσικής αρρενωπότητας. Χρησιμεύει, δυστυχώς, ως πρότυπο για ένα μέρος των ανδρών της Ρωσίας, αλλά δεν μας αντιπροσωπεύει. Γελάμε με τα καμώματά του, όσο κι αν είναι δύσκολο να σπας πλάκα σε μια δικτατορία».