Η άλλη όψη

Τα συχνά οργισμένα και άλλοτε διατυπωμένα με σοβαρό «ρεαλιστικό» ύφος αιτήματα που ακούστηκαν αυτές τις ημέρες για εφαρμογή ποινών καταναγκαστικού χημικού ευνουχισμού ή ισόβιας κάθειρξης μέχρι φυσικού θανάτου στους δράστες εγκλημάτων σεξουαλικής κακοποίησης ανηλίκων, έχουν μία ιδιαιτερότητα που τα ξεχωρίζει από το γενικευμένο αίτημα αυστηροποίησης ποινών που ανακύπτει κάθε φορά που ένα απεχθές έγκλημα συγκλονίζει και εξοργίζει το κοινό αίσθημα. Αυτή τη φορά η πρόταση βασίζεται τάχα σε επιστημονική γνώση και εμπειρία που υποτίθεται ότι αποδεικνύει με επιστημονικά δεδομένα ότι οι δράστες δεν σωφρονίζονται, εγκληματούν πάντα εκ νέου μόλις απολυθούν και παραμένουν ες αεί επικίνδυνοι για τα παιδιά και την κοινωνία.

Σε αυτά τα επιχειρήματα θα μπορούσε να αντιτάξει κανείς μια σειρά αντεπιχειρημάτων, από τις αυτο-δεσμεύσεις του νομικού μας συστήματος όσον αφορά τον σεβασμό θεμελιωδών δικαιωμάτων (ο χημικός ευνουχισμός είναι βασανιστήριο) έως τη μάλλον επιστημονική αντίκρουση των δήθεν πρόδηλων συμπερασμάτων της επιστημονικής έρευνας, τα οποία συνήθως επικαλούνται ρηχά και αποσπασματικά όσοι μιλούν για βεβαιότητες υποτροπής των δραστών. Υπάρχει όμως και μια διάσταση που έχει ενδιαφέρον σχετικά με τη λογική συνέπεια αυτών που υποστηρίζουν τέτοια πράγματα, και η οποία είναι ενδεικτική για τον φτηνό «επιστημονισμό» που συχνά επιστρατεύεται για την απαίτηση «απλών» και «ριζικών» λύσεων σε δύσκολα και πολύπλοκα κοινωνικά θέματα.

Οσοι υποστηρίζουν τέτοιες απλές και ριζικές λύσεις θα πρέπει, αν θέλουν να είναι λογικά συνεπείς, να δεχτούν ότι έτσι απαλλάσσουν ταυτόχρονα τον δράστη από κάθε ηθική ευθύνη. Καμία απέχθεια και καμία ηθική απαξία δεν μπορούν συνεπώς να εκφράζουν και καμιά ηθική οργή. Γιατί αν η πράξη του δεν είναι προϊόν της ελεύθερης βούλησής του, αν δεν μπορεί η γνώση του για το καλό και το κακό να επιβληθεί στις φυσικές ορμές και τα ένστικτα που αποκτούν έτσι την ισχύ φυσικών αναπόδραστων νόμων, αν ξέρουμε «επιστημονικά» εκ των προτέρων ότι είναι φυσικά αδύνατον να σωφρονιστεί – όπως υποθέτουν όσοι ζητούν χημικούς ευνουχισμούς και ισόβια μέχρι θανάτου – τότε δεν μπορούμε να του αποδώσουμε και καμία ηθική ευθύνη και αμφιβάλλω αν μπορούμε και ποινική.

Γιατί ηθική ευθύνη έχουμε μόνο για τις πράξεις που κάναμε, ή παραλείψαμε να κάνουμε, με δική μας επιλογή. Δεν μπορούμε προφανώς να έχουμε ηθική ευθύνη για κάτι το οποίο είμαστε καταναγκασμένοι να πράξουμε. Αλλά το πιο ενδιαφέρον είναι κάτι ακόμα. Ενώ όσοι διατυπώνουν τέτοια αιτήματα νομίζουν ότι με αυτές τις οργισμένες κραυγές διατρανώνουν την ηθική τους υπεροχή, κάνουν ακριβώς το αντίθετο: μας λένε ότι δεν είναι πιο ηθικοί, αλλά απλά πιο τυχεροί που δεν τους έτυχε να έχουν αυτή την απεχθή φύση.

Ο Γρηγόρης Φαρμάκης είναι μηχανικός λογισμικού, επιχειρηματίας και μεταπτυχιακός φοιτητής στο Τμήμα Ιστορίας και Φιλοσοφίας της Επιστήμης του ΕΚΠΑ