Τα πολιτικά κόμματα {LF}και η «μεσαία τάξη»

Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα ζουν και πολιτεύονται ιστορικά με τη φαντασίωση να εκπροσωπήσουν τη «μεσαία τάξη» ή ευρύτερα τα «μεσαία στρώματα». Η πρόσληψη της «μεσαίας τάξης» στον πολιτικό τους λόγο οδηγείτο πάντοτε από μια «ψευδο-κοινωνιολογία» που θεωρούσε «μεσαίο» κάθε ατομικό υποκείμενο που απλώς δεν ανήκε στην «αστική» ή την «εργατική» τάξη. Στην καλύτερη περίπτωση, η έννοια της «μεσαίας τάξης» ταυτίζεται εν πολλοίς με τη μικρή και μεσαία ιδιοκτησία σε τομείς της οικονομικής δραστηριότητας όπως το εμπόριο και η βιοτεχνία («παραδοσιακή μικροαστική τάξη») ή τους «ανεξάρτητους εργαζόμενους» – ελεύθερους επαγγελματίες («νέα μικροαστικά στρώματα»). Στην πρόσληψη αυτή, τέλος, οι «αγρότες» αποτελούν συλλήβδην μία τάξη και κατατάσσονται στη «μεσαία», αφού τα στερεότυπα που κυριαρχούν στην ψευδο-κοινωνιολογία δεν μπορούν να τους κατατάξουν ούτε στην «αστική» ούτε στην «εργατική» τάξη.

Η ρητορική περί «μεσαίων στρωμάτων» ενισχύθηκε στην Ελλάδα ακόμα περισσότερο από το γεγονός ότι από τη δεκαετία του ’60 και για πέντε σχεδόν δεκαετίες η χώρα βίωσε μια ισχυρή οικονομική μεγέθυνση συνοδευόμενη από μεγάλη κοινωνική κινητικότητα. Η αντικειμενική αυτή κατάσταση δημιούργησε σταθερές προσδοκίες κοινωνικής ανέλιξης για πολλές γενεές, καθιστώντας το αίσθημα της αυτοτοποθέτησης σε μια «μεσαία τάξη» (στο μέσον δηλαδή της κοινωνικής – ταξικής διαστρωμάτωσης) πολύ ισχυρότερο από το αίσθημα του ανήκειν σε μια «λαϊκή» ή «κατώτερη» αντικειμενικά κοινωνική τάξη.

Στην πραγματικότητα, η φιλολογία περί «μεσαίας τάξης» έχει αδυνατίσει ακόμα περισσότερο την αντιπροσωπευτική ικανότητα των πολιτικών κομμάτων. Η αδυναμία να αναλυθεί επιστημονικά η δομή των ταξικών διαστρωματώσεων καθώς και η εσωτερική οργανική σύνθεση των κοινωνικών τάξεων στην ελληνική κοινωνία έχουν οδηγήσει σε πολιτικά προγράμματα ήπιας και αναποτελεσματικής διαχείρισης των κοινωνικών και οικονομικών αντιθέσεων και αυτό με τη σειρά του σε κόμματα που αντί να εμβαθύνουν τις προγραμματικές τους στρατηγικές απο-ιδεολογικοποιούνται και μεταλλάσσονται σε πανσυλλεκτικά μορφώματα. Εξ ου και η εφεύρεση του «μεσαίου χώρου» ως (μηχανιστική) αποτύπωση στο πολιτικό εποικοδόμημα της «μεσαίας τάξης».

Σημαίνει αυτό άραγε ότι δεν υπάρχουν «ενδιάμεσες τάξεις» στον σύγχρονο καπιταλισμό και ειδικότερα σήμερα στη χώρα μας; Βεβαίως και υπάρχουν και αναπαράγονται και δημιουργούνται νέες. Αλλά για να διαγνώσει κανείς την αντικειμενική τους θέση στον καταμερισμό εργασίας και, επομένως, τη μορφοποίηση των συμφερόντων τους πρέπει να εξετάσει δύο παράλληλες διαδικασίες.

Η πρώτη αφορά τη συγκεντροποίηση του κεφαλαίου που συντελείται αυτή τη στιγμή σε όλους τους κλάδους της οικονομίας και μάλιστα με όρους «βίαιης», δηλαδή ακαριαίας μετάβασης. Η διαδικασία αυτή «καταστρέφει» μεγάλα τμήματα της παλιάς παραδοσιακής μικροαστικής τάξης (μικρό – μεσαίο εμπόριο, μικρή επιχείρηση, μαγαζιά της γειτονιάς), ωθώντας μεγάλες ομάδες ανθρώπων εκτός παραγωγικής διαδικασίας. Η συγκεντροποίηση επιφέρει τεράστια πλήγματα και στα νέα μικροαστικά στρώματα των πολυπληθών ελεύθερων επαγγελματιών. Η εξέλιξη αυτή «προλεταριοποιεί» προφανώς ένα σημαντικό μέρος των κοινωνικών αυτών στρωμάτων, ενσωματώνει όμως οργανικά ένα άλλο μέρος στη νέα παραγωγική δομή, υποτάσσοντας βεβαίως τη μέχρι σήμερα αυτονομία τους. Η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου, με άλλα λόγια, καταστρέφοντας την παλιά δομή δημιουργεί και νέες «τάξεις-στηρίγματα» στη διαδικασία αναπαραγωγής του.

Η δεύτερη διαδικασία αφορά την αλλαγή της μορφής της μισθωτής εργασίας (ελαστικοποιήσεις), παράλληλα με τη συνεχή υποτίμηση του μισθού και του κοινωνικού κράτους. Η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου έχει δημιουργήσει νέα εκμεταλλευόμενα κοινωνικά στρώματα όχι μόνο στη διαδικασία της παραγωγής, αλλά και στη διαδικασία της κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Ταυτόχρονα, ένα μικρό μέρος της μισθωτής εργασίας «αναβαθμίζεται» έστω και προσωρινά στην αλυσίδα καταμερισμού, αναλαμβάνοντας επιτελικά και διευθυντικά καθήκοντα στην αναπαραγωγή του κεφαλαίου.

Επομένως, έχουμε δύο επάλληλες διαδικασίες που δημιουργούν νέες ταξικές εντάξεις. Κάποιες εξ αυτών είναι πράγματι «μεσαίες». Είναι όμως και ουδέτερες;

Ο Χρ. Βερναρδάκης είναι επ. καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης, βουλευτής ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ Α’ Αθήνας