«Οι διανοούμενοι δεν είναι πια στρατευμένοι»

Ποια μορφή τέχνης αισθάνεστε να υπήρξε για εσάς μέσα στα χρόνια η πιο οικεία, η πιο παρηγορητική, τέχνη που χωρίς αυτήν θα αισθανόσασταν τον εαυτό σας λειψό;

Με έχει καθορίσει η λογοτεχνία. Ολα όσα έχω διαβάσει έχουν καθίσει με τέτοιον τρόπο μέσα στη συνείδησή μου ώστε να επανέρχονται σε στιγμές που δεν το περιμένω. Μέσω της λογοτεχνίας ταυτίστηκα με δεκάδες ήρωες, όπως τους περιέγραφαν οι συγγραφείς τους, γεγονός που μου έδινε την ευχέρεια να συνομιλώ με τον εαυτό μου και ταυτόχρονα να μεγαλώνει η όρεξή μου για διάβασμα. Ανήκω στη γενιά που διάβασε την παγκόσμια λογοτεχνία σε ηλικία δεκατεσσάρων και δεκαπέντε χρόνων. Εξειδικεύοντας, θα έλεγα πως η ρωσική λογοτεχνία πιστώνεται την επιρροή σε όλους τους συγγραφείς μετά τον δέκατο ένατο αιώνα, ανεξάρτητα σε ποιο ρεύμα σκέψης ανήκουν.

Εκτός κασετοφώνου αναφερθήκατε στη γενιά του ’70. Θα θέλατε να θυμηθείτε ονόματα και πρόσωπα ή και το κλίμα που δημιούργησε η γενιά αυτή;

Είμαι λάτρις της γενιάς του ’70 γιατί ανήκω και η ίδια σε αυτήν. Η ζωή με έφερε να γνωρίσω μερικούς εκπροσώπους της, κυρίως στον χώρο της ποίησης, και να έχω μια ολοκληρωμένη άποψη καθώς δεν είναι μόνο η ποίησή τους αλλά και οι ίδιοι οι άνθρωποι που την έγραψαν. Είχα πολύ φίλο τον αξέχαστο Κώστα Γ. Παπαγεωργίου και μέσω αυτού γνώρισα τον Γιάννη Βαρβέρη, τον Γιάννη Κοντό και άλλους. Και βέβαια τον Γιώργο Μαρκόπουλο, έναν εξαιρετικό ποιητή μάλλον από τους τελευταίους αυτής της γενιάς. Υπήρξε μια ξεχωριστή γενιά καθώς είχε να αφουγκραστεί συνέπειες του Εμφυλίου σε συνδυασμό με το καινούργιο που ερχόταν. Αυτή η μεταβατικότητα με συγκινούσε πάρα πολύ καθώς βοηθούσε να στοχάζεσαι το μέλλον. Κάθε δημιουργός που θέλει να υπηρετήσει σωστά την τέχνη του οφείλει να θέτει στον εαυτό του τέτοιου είδους ερωτήματα.

Ποιο ταξίδι που έχετε κάνει έχει σταθεί το πιο ουσιαστικό, το πιο καταλυτικό για τη συνείδησή σας;

Το Παρίσι της δικτατορίας υπήρξε για μένα αναντικατάστατο. Βρέθηκα εκεί για σύντομες μεταπτυχιακές σπουδές. Στους ανθρώπους που συναντούσα, στα μνημεία που επισκεπτόμουν, στα καφενεία όπου σύχναζα, αναζητούσα παντού την επιρροή της Γαλλικής Επανάστασης. Δεν την έβρισκα πάντα, όπως εξάλλου και τον Γαλλικό Μάη, αλλά θεωρώ πως δεν θα ήμουν όπως είμαι, αν  δεν είχα λατρέψει τον Διαφωτισμό μέσα από τη γαλλική κουλτούρα και το γαλλικό παρελθόν. Το δεύτερο είναι ένα ταξίδι που έγινε για άλλους λόγους, μέσα στο πλαίσιο μιας έμπρακτης έκφρασης της αλληλεγγύης των λαών. Συμμετείχα σε μια ομάδα που πήγε στη Νικαράγουα για να βοηθήσει στα προβλήματα που αντιμετώπιζαν οι Σαντινίστας. Μείναμε περίπου έναν μήνα, συμβάλαμε στη δημιουργία σχολείων, νοσοκομείων, αλλά και στη συλλογή καφέ. Ενα άλλο ταξίδι που με καθόρισε ήταν η Κούβα, με το μυθικό φορτίο της, Τσε Γκεβάρα, Κάστρο. Αν και έχω κάνει αρκετά ταξίδια και σε άλλες χώρες για λόγους διεθνούς αλληλεγγύης σε σχέση με φυλακισμένους και δοκιμαζόμενους γενικότερα ανθρώπους και μεταξύ αυτών στην Τουρκία, αυτά τα τρία ταξίδια – Γαλλία, Νικαράγουα, Κούβα – υπήρξαν για μένα τα πιο συγκλονιστικά.

Μια ιδιαίτερα, όπως έχουµε παρατηρήσει, δηµοφιλής ερώτηση είναι αυτή που αφορά το Διαδίκτυο. Ποια είναι η θέση σας απέναντί του;

Επειδή έχουν περάσει πολλά χρόνια από τότε που μπήκα στον κόσμο του Διαδικτύου, θεωρώ πως αν μπορείς να το αξιοποιήσεις σωστά είναι εξαιρετικός βοηθός για τα πάντα. Εχεις πλούτο πηγών που μπορείς ανά πάσα στιγμή, από παιδί, να τον έχεις στα χέρια σου. Φτάνει να σε κερδίσει το σοβαρό τμήμα του Διαδικτύου. Γιατί το άλλο τμήμα του Διαδικτύου είναι περίπου μια άσκηση υπερβολής για τους ανθρώπους που συμμετέχουν, γράφουν, σχολιάζουν, κριτικάρουν ή απορρίπτουν. Ολα αυτά βέβαια δείχνουν μια μοναχικότητα, ότι δεν μπορείς στην κανονική ζωή να μιλήσεις με τους άλλους για όλα. Αλλά και μια δόση ναρκισσιστικής αυτοπροβολής ότι «είμαστε και εμείς σπουδαίοι, δεν είναι μόνο οι άλλοι που τους παρακολουθούμε ή μας καταδυναστεύουν για χρόνια». Το στοιχείο αυτό με προβληματίζει γιατί οδηγεί στην ανθρωποφαγία, στο να μην υπάρχει κανένας κανόνας, όσον αφορά τα απόρρητα της προσωπικής ζωής του κάθε ανθρώπου. Κανένας κανόνας που να προβλέπει κάτι πιο καταστατικό προκειμένου να υπερασπίσει την τιμή και την υπόληψή σου και επειδή είναι η εποχή των διαρροών και των παρακολουθήσεων, το Διαδίκτυο έχει συνδράμει πολύ γιατί πάνω σε αυτή την ψηφιακή τεχνολογία έχουν πατήσει και οι σύγχρονες παρακολουθήσεις. Παλιά είχαμε τον χαφιέ με τα γυαλιά και το τραγιασκάκι, τώρα έχουμε τους δορυφόρους στον ουρανό. Το Διαδίκτυο συνιστά οπωσδήποτε μια επανάσταση με τη διαφορά όμως ότι τις επαναστάσεις παλιά τις ακολουθούσαν φιλοσοφικά ρεύματα που προσπαθούσαν να μιλήσουν για τον σύγχρονό τους άνθρωπο. Σήμερα δεν βλέπουμε κάτι τέτοιο.  Υπάρχουν βέβαια άνθρωποι που ψάχνουν, που επιφυλάσσονται, που αναρωτιούνται, αλλά δεν υπάρχει μια συνολική θεώρηση των πραγμάτων. Αν ανεβαίνει η Ακροδεξιά στην Ευρώπη οφείλεται στο γεγονός ότι οι διανοούμενοι δεν είναι πια στρατευμένοι. Πάντως, έτσι ή αλλιώς, αν δεν ξέρεις να χρησιμοποιήσεις σήμερα το Διαδίκτυο, είσαι αναλφάβητος, αγνοείς τη σύγχρονη γλώσσα, τις σχέσεις που δημιουργεί αυτή η γλώσσα. Ως κατακλείδα πάντως θα επαναλάμβανα αυτό που έχει πει ο Αντρέ Μπρετόν ότι «ανεξάρτητα από το ποια είναι η ερώτηση, η απάντηση είναι ο άνθρωπος».