Το ζήτημα της παραγραφής

Η πρόσφατη απαλλαγή των κατηγορουμένων λόγω παραγραφής στην πολύκροτη υπόθεση Siemens κλόνισε για μια ακόμη φορά την εμπιστοσύνη της κοινωνίας στο σύστημα ποινικής δικαιοσύνης. Η απόφαση αφήνει σκιές στην πολιτική ζωή της χώρας, αμαυρώνει την εικόνα της Δικαιοσύνης και δίνει τροφή σε τοξικές θεωρίες συνωμοσίας.

Τόσο η παραγγελία του Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου (δηλαδή του ανώτατου εισαγγελικού λειτουργού) για διενέργεια προκαταρκτικής εξέτασης όσο και το γενικευμένο αίσθημα αδικίας από καθυστερήσεις και αβλεψίες, αν όχι από ηθελημένες ενέργειες, δεν θα πρέπει να μας αποσπάσουν την προσοχή από το δομικό πρόβλημα του θεσμού της παραγραφής, το οποίο είναι η ίδια η ύπαρξή της. Είναι δύσκολο να σκεφτεί κανείς το ελληνικό δίκαιο χωρίς τον θεσμό της παραγραφής. Ταυτόχρονα όμως είναι εξίσου δύσκολο π.χ. για τους βρετανούς φοιτητές μου να κατανοήσουν τη χρησιμότητα του θεσμού. Η παραγραφή δεν είναι ακόμη ένα στοιχείο που πρέπει να ελέγξει κανείς σε μια άσκηση box-ticking, αλλά διέπει με τη δυναμική της το σύνολο της ποινικής διαδικασίας μετατρέποντας την τελευταία σε μια μάχη με τον χρόνο. Οι συνήγοροι υπεράσπισης μετέρχονται συχνά παρελκυστικών τακτικών ενώ οι δικαστικοί λειτουργοί λειτουργούν υπό τον φόβο της παραγραφής μιας υπόθεσης «στα χέρια τους».

Το αγγλικό Δίκαιο δεν γνωρίζει θεσμό αντίστοιχο της παραγραφής. Κριτήριο για τη δίωξη αξιόποινων πράξεων είναι το λεγόμενο Full Code Test, το οποίο περιλαμβάνει δύο ερωτήματα:

1. Υφίστανται αποδεικτικά στοιχεία που να εξασφαλίζουν μια ρεαλιστική πιθανότητα καταδίκης;

2. Είναι η δίωξη της συγκεκριμένης πράξης προς το δημόσιο συμφέρον;

Βλέπει λοιπόν κανείς το στοιχείο του πραγματισμού από την αγγλική Εισαγγελία κατά τη διαδικασία λήψης απόφασης για άσκηση της ποινικής δίωξης, καθώς η κάθε περίπτωση θα κριθεί ξεχωριστά.

Ας θυμίσουμε στο σημείο αυτό ότι στην ελληνική βιβλιογραφία, εν είδει τελετουργικού, επαναλαμβάνονται επιχειρήματα υπέρ της παραγραφής, χωρίς όμως επιστημονική συνοχή ή κοινωνικό αντίκρισμα: η δήθεν «αυτονόητη» αλλοίωση του ποινικού φαινομένου στον χρόνο, η φθίνουσα αποδεικτική επάρκεια (καθώς η μνήμη, υποστηρίζουν, εξασθενεί και τα αποδεικτικά στοιχεία χάνονται[;]), καθώς και η σχετική ανάγκη(;) για «κλείσιμο» των ποινικών υποθέσεων. Το κεντρικό ζήτημα σε σχέση με τη συνήθη (και, ας μου επιτραπεί η έκφραση, ανιαρή) αιτιολόγηση του θεσμού της παραγραφής δεν είναι η μειωμένη ανοχή στην παραβατική συμπεριφορά ή η αυξανόμενη ψηφιακή καταγραφή της δημόσιας και ιδιωτικής ζωής με δραματικές επιπτώσεις για το ζήτημα της απόδειξης. Το θεμελιώδες πρόβλημα της παραγραφής είναι ότι οι επιλογές για τον χρόνο παραγραφής γίνονται για μεγάλες κατηγορίες αξιόποινων πράξεων, ανεξάρτητα από την αποδεικτική επάρκεια και το δημόσιο συμφέρον στη συγκεκριμένη περίπτωση.

Το ενδιαφέρον στοιχείο στο αγγλικό Δίκαιο λοιπόν είναι ότι το νομικό σύστημα «κατεβάζει» την άσκηση διακριτικής ευχέρειας από το επίπεδο του νομοθέτη σε αυτό της κατηγορούσας Αρχής, η οποία θα κρίνει την κάθε υπόθεση ξεχωριστά. Αυτό δεν σημαίνει φυσικά ότι οι παράγοντες που οδήγησαν και τον έλληνα νομοθέτη στην εισαγωγή της παραγραφής δεν θα ληφθούν υπόψη. Οσοι θα προτρέξουν να αντιτάξουν το επιχείρημα της ασφάλειας δικαίου από τη μη ρύθμιση της παραγραφής σε νομοθετικό επίπεδο θα πρέπει ίσως να ξανασκεφτούν τη διαφορά μεταξύ ασφάλειας δικαίου και ασφάλειας αδίκου. Ο θεσμός της παραγραφής εξυπηρετεί κυρίως αυτούς που αντιμετωπίζουν την ποινική δίκη ως μια γραφειοκρατική διαδικασία.

Ο Κυριάκος Ν. Κώτσογλου είναι αναπληρωτής καθηγητής Νομικής, Northumbria University, UK