«Οι θεωρίες συνωμοσίας {LF}κέρδισαν με την τυπογραφία, {LF}το ραδιόφωνο, το Διαδίκτυο»

Δεν είναι η πρώτη φορά που ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Κέιμπριτζ, Ρίτσαρντ Εβανς, ασχολείται με τις θεωρίες συνωμοσίας επί χιτλερικής Γερμανίας. Στη μνημειώδη τριλογία του για την έλευση, την εκλογή και τον πόλεμο του Τρίτου Ράιχ (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2013, 2014, μτφ. Κώστα Αντύπα, Ελένης Αστερίου) αναφερόταν αναπόφευκτα στην εργαλειοποίηση της συνωμοσιολογίας ώστε να αποκτήσει κοινωνικά ερείσματα το κίνημα των Ναζί. Στο νεότερο βιβλίο του που μεταφράστηκε στα ελληνικά, «Θεωρίες συνωμοσίας για τον Χίτλερ – Το Τρίτο Ράιχ και η παρανοϊκή φαντασία» (Αλεξάνδρεια, μτφ. Ελένη Αστερίου), εστιάζει σε πέντε κεφάλαια αναδεικνύοντας τα χαρακτηριστικά που, ξαφνικά, φέρνουν πιο κοντά στη δική μας εποχή παρόμοιες θεωρίες. Συγκεκριμένα αναλύει: τα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών ως «εξουσιοδότηση για γενοκτονία», το περίφημο «πισώπλατο χτύπημα» της Γερμανίας από τον εσωτερικό εχθρό, την πυρπόληση του Ράιχσταγκ, την πτήση του Ρούντολφ Ες στη Βρετανία και την υποτιθέμενη απόδραση του Χίτλερ από το μπούνκερ του Βερολίνου το 1945.

Ποια από τις πέντε θεωρίες συνωμοσίας που αναλύετε στο βιβλίο είχε τη μεγαλύτερη επίδραση στην εποχή της, αλλά και αργότερα;

Και οι πέντε δημιούργησαν «ρεύμα» στην εποχή κατά την οποία εμφανίστηκαν. Το πιο συναρπαστικό χαρακτηριστικό τους ωστόσο είναι ο τρόπος με τον οποίο συνεχώς επανέρχονταν στην επικαιρότητα. Για παράδειγμα: τα βιβλία που υποστήριζαν τη θεωρία ότι ο Χίτλερ δραπέτευσε από το μπούνκερ του Βερολίνου – εκεί όπου γνωρίζουμε ότι αυτοκτόνησε το 1945 – ήταν περισσότερα μετά το 2000 παρά σε όλο το προηγούμενο διάστημα.

Η «εξωτερική απειλή» είναι ζωτικής σημασίας για να πετύχει μια θεωρία συνωμοσίας;

Καθόλου. Πολλές, αν όχι οι περισσότερες, θεωρίες αφορούν ή στοχοποιούν υποτιθέμενες «εσωτερικές απειλές». Ενα τέτοιο παράδειγμα είναι η θεωρία για τον εμπρησμό του Ράιχσταγκ. Σύμφωνα με αυτήν, η πυρκαγιά στο κτίριο του Εθνικού Κοινοβουλίου στις 27-28 Φεβρουαρίου 1933, η οποία εργαλειοποιήθηκε από τον Χίτλερ και τους Ναζί για την κατάργηση των πολιτικών ελευθεριών, ήταν έργο των ίδιων των Ναζί και όχι του μοναχικού ολλανδού Marinus van der Lubbe, ο οποίος συνελήφθη από την αστυνομία στον τόπο του εγκλήματος. Σίγουρα ορισμένες θεωρίες συνωμοσίας διατύπωσαν την αρχή της εξωτερικής απειλής, όπως ο μακαρθισμός στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου, που πρέσβευε ότι οι κομμουνιστές, με εντολή από τη Μόσχα, διέθεταν πράκτορες σε κάθε σημείο της αμερικανικής κοινωνίας. Οι περισσότερες πάντως έβλεπαν εσωτερικούς εχθρούς, όπως το θέλει ο θρύλος του «πισώπλατου μαχαιρώματος», σύμφωνα με τον οποίο ο γερμανικός στρατός δεν ηττήθηκε στο μέτωπο του 1918 αλλά υπονομεύτηκε στο εσωτερικό της χώρας.

Ο αντισημιτισμός, από την άλλη, προσφέρει πάντα το κατάλληλο έδαφος για να θριαμβεύσουν αντίστοιχες θεωρίες. Ποια ήταν η κατάσταση στη λενινιστική και τη σταλινική Ρωσία σε σχέση με τη Γερμανία;

Πολλές θεωρίες συνωμοσίας είναι αναμφίβολα αντισημιτικές. Και το παράδειγμα εδώ είναι η σημερινή θεωρία του κινήματος «QAnon», το οποίο, εκτός άλλων, διαδίδει την ύπαρξη ενός παγκόσμιου δικτύου παιδεραστών με επικεφαλής τον Τζορτζ Σόρος. Υπάρχουν ωστόσο και θεωρίες που δεν είναι. Ο Λένιν δεν χρησιμοποίησε απαραίτητα τις θεωρίες συνωμοσίας, σε αντίθεση με τον Στάλιν, ο οποίος έβλεπε συνωμοσίες παντού, προφανώς και ανάμεσα στους υφισταμένους του. Το γεγονός αυτό οδήγησε στα πογκρόμ και τις δίκες-παρωδία, κατά τις οποίες ηγετικά στελέχη όπως ο Μπουχάριν και ο Ζινόβιεφ εξαναγκάστηκαν να ομολογήσουν ότι συμμετείχαν σε εξόφθαλμα φανταστικές συνωμοσίες για να ανατρέψουν τους μπολσεβίκους, αμέσως μόλις μπήκαν στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Επίσης προς το τέλος της ζωής του ο Στάλιν ξεκίνησε να σχεδιάζει θεωρίες συνωμοσίας ξεκάθαρα αντισημιτικές εναντίον του «κοσμοπολιτισμού» (κωδικοποιημένη λέξη για τους Εβραίους), με στόχο την ελίτ των γιατρών και άλλους.

Με βάση την ανάλυσή σας, δεν ισχύει ότι οι θεωρίες συνωμοσίας σήμερα έχουν μεγαλύτερη επιδραστικότητα σε σχέση με το παρελθόν. Ποια είναι ωστόσο η διαφορά τους με την περίοδο του 1940;

Η ταχύτητα με την οποία διαδίδονται, κυρίως μέσω του Διαδικτύου και των social media. Οποτεδήποτε καταγράφηκε μια σημαντική αλλαγή στα μέσα επικοινωνίας οι θεωρίες συνωμοσίας κέρδισαν περισσότερα και ταχύτερα «κανάλια»: από την εφεύρεση της τυπογραφίας τον 15ο αιώνα ή την εξέλιξη του ραδιοφώνου τον 20ό. Η αναβίωση κατά τον 21ο αιώνα παλιών και απαξιωμένων θεωριών οφείλει πολλά στην ανάπτυξη ανεξέλεγκτων μέσων διάχυσης. Το Διαδίκτυο και τα social media, εν προκειμένω, έχουν ξεπεράσει τους παραδοσιακούς διαμορφωτές γνώμης, όπως οι δημοσιογράφοι εφημερίδων και περιοδικών, οι τηλεοπτικοί και ραδιοφωνικοί παραγωγοί, οι εκδότες βιβλίων. Οι εταιρείες των μέσων δικτύωσης ξεκίνησαν να ασκούν έλεγχο, αλλά χρειάζεται μεγαλύτερος.

Πού έχουν μεγαλύτερη διεισδυτικότητα οι θεωρίες συνωμοσίας: σε δημοκρατίες ή δικτατορίες;

Οι πιο επικίνδυνες αναπτύσσονται από κυβερνήσεις. Ο Στάλιν, για παράδειγμα, δολοφόνησε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους εξαιτίας της πεποίθησής του, πραγματικής ή τεχνητής, ότι συνωμοτούσαν για να τον ανατρέψουν. Οπως συνέβαινε και στην Ευρώπη του πρώιμου 19ου αιώνα, αλλά στην περίπτωσή του με τρόπο ακραίο, δεν επέτρεπε καμία αντιπολίτευση οδηγώντας έτσι τους επικριτές και τους αντιπάλους του να περάσουν στην παρανομία. Η συνωμοσία ήταν ο μόνος τρόπος αντιπολίτευσης, γεγονός που ενθάρρυνε την πίστη του ότι οι άλλοι συνεχώς συνωμοτούν εις βάρος του. Τέτοιου είδους καθεστώτα προσπαθούν συχνά να «εκθρέψουν» φόβο και μίσος για κάποιον αντίπαλο που μηχανορραφεί εναντίον τους: ο Στάλιν κατηγόρησε τον ηττημένο, εξόριστο Τρότσκι για τις ταραχές και τις καταστροφές της Σοβιετικής Ενωσης. Αυτές ήταν το αποτέλεσμα όχι της δικής του ανικανότητας να κυβερνήσει αλλά των μηχανορραφιών από τους εχθρούς του, όπως έλεγε. Ο Ερντογάν είναι μια άλλη τέτοια περίπτωση, με αντικείμενο των θεωριών συνωμοσίας τον πρώην αντίπαλό του Γκιουλέν, εξόριστο στις ΗΠΑ, παράλληλα με τον φιλελεύθερο ουγγροεβραίο δισεκατομμυριούχο Τζορτζ Σόρος.

Σε μια προηγούμενη συνέντευξή μας η Αν Απλμπομ είχε υποδείξει τις μεθόδους του Λένιν ως τη «μήτρα» για αυτό που σήμερα ορίζουμε ως «μετα-αλήθεια» και fake news. Υπάρχει στις θεωρίες συνωμοσίας ένα μοτίβο με βάση το οποίο περνούν από γενιά σε γενιά;

Δεν είμαι βέβαιος ότι μπορώ να συμφωνήσω με την Απλμπομ ως προς αυτό το σημείο, παρόλο που θαυμάζω την ιστορική έρευνά της. Ο Λένιν, ο Στάλιν και άλλοι μαρξιστές-λενινιστές χρησιμοποίησαν μια κοινωνική θεωρία – τον μαρξισμό – για να παρουσιάσουν μια ιδιοσυγκρασιακή, συχνά ακραία παραμορφωτική, εκδοχή της πραγματικότητας – της εποχής τους και του παρελθόντος. Κάτι που μοιάζει μάλλον διαφορετικό από τη δημιουργία «εναλλακτικών γεγονότων», όπου οι αποδείξεις για το τι συνέβη βρίσκονται μπροστά στα μάτια όλων.

Πώς διαχωρίζονται οι θεωρίες συνωμοσίας από τα fake news που χρησιμοποιούν ηγέτες των λεγόμενων «ανελεύθερων δημοκρατιών», όπως ο Ορμπαν ή ο Πούτιν;

Η «μετα-αλήθεια» ή τα fake news δεν ταυτίζονται με τις θεωρίες συνωμοσίας, οι οποίες προβάλλουν τη θέση ενός παράνομου ή κακόβουλου μυστικού σχεδίου από μια ομάδα ανθρώπων. Οταν ο Ντόναλντ Τραμπ υποστήριξε ότι το πλήθος που συγκεντρώθηκε στο Washington Mall την ημέρα της ορκωμοσίας του ως προέδρου ήταν το μεγαλύτερο στην Ιστορία, οποιοσδήποτε μπορούσε να κοιτάξει τις φωτογραφίες και να συγκρίνει το σαφώς μικρότερο πλήθος με εκείνο που υπήρχε στην ορκωμοσία του Μπαράκ Ομπάμα.

Πριν και μετά τη στρατιωτική εισβολή στην Ουκρανία οι Ρώσοι ισχυρίζονται ότι υπήρξε ένα είδος «νεοναζιστικού» καθεστώτος που δρούσε εναντίον των ρωσόφωνων και ότι η Ουκρανία δεν συνιστά καν κράτος. Εντοπίζετε ίχνη θεωριών συνωμοσίας σε αυτούς τους ισχυρισμούς;

Στην πραγματικότητα, όχι, επειδή φαίνεται πως ο Πούτιν πίστευε όντως ότι οι Ουκρανοί ήταν – και είναι – Ρώσοι, τους οποίους κυβερνά μια κλίκα ναζιστών, την οποία μπορούσε εύκολα να σαρώσει. Κατ’ αυτή την έννοια δεν πιστεύω ότι η θεώρηση αυτή είχε ανάγκη από μια συνωμοσία. Προερχόταν άλλωστε από την εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν μια μικρή ομάδα ουκρανών υπερεθνικιστών συμμάχησε με τους Ναζί εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης.

Πώς μπορεί να αντιδράσει ο καθημερινός χρήστης του Διαδικτύου όταν έρχεται αντιμέτωπος με αυτή την πληθώρα των διαφορετικών θεωριών;

Μπορεί κανείς να τις ελέγξει ακόμα και στο ίδιο το Διαδίκτυο, όπως στην ιστοσελίδα Nizkor, που ασχολείται με την άρνηση του Ολοκαυτώματος. Είναι εύκολο να αναγνωρίσεις μια θεωρία συνωμοσίας πάντως: όλες χρησιμοποιούν παρόμοιες τεχνικές για να «δικαιολογήσουν» ένα γεγονός και να προβάλουν τα «στοιχεία» τους. Οι χρήστες οφείλουν να χρησιμοποιήσουν απλώς τον ορθό λόγο και να μην αποδέχονται την πρώτη πληροφορία που εμφανίζεται στην οθόνη τους.

«Το πιο επιδραστικό είναι το κίνημα QAnon»

Ποια ήταν η πιο διαδεδομένη θεωρία συνωμοσίας την εποχή που μεγαλώνατε στην Αγγλία;
Δεν ήταν μία, ήταν πολλές. Και αφορούσαν όλες τη δολοφονία του Τζον Φ. Κένεντι. Τότε που η επίσημη αναφορά της Επιτροπής υπό τον Ερλ Γουόρεν (σ.σ.: η Προεδρική Επιτροπή που όρισε ο αμερικανός πρόεδρος Λίντον Τζόνσον) απέτυχε να πείσει πολλούς με τα ευρήματά της.
Γιατί ενημερωμένοι κατά τ’ άλλα πολίτες στις δυτικές κοινωνίες στηρίζουν τις θεωρίες συνωμοσίας, όπως δείχνουν και δημοσκοπήσεις; Το αντιεμβολιαστικό κίνημα και η τρομοκρατική επίθεση στους Δίδυμους Πύργους είναι δύο παραδείγματα.
Υπήρξε μία σημαντική αλλαγή στο «συμβόλαιο» ανάμεσα στις κυβερνήσεις και τους λαούς κατά τους δύο τελευταίους αιώνες. Σε γενικές γραμμές, τα αυταρχικά αστυνομοκρατούμενα κράτη, όπως η Αυστροουγγαρία ή ακόμη και η Βρετανία τη δεκαετία του 1820, δεν επέτρεπαν την ελεύθερη έκφραση ριζοσπαστικών απόψεων, οδηγώντας αναπόφευκτα σε μια «αντιπολίτευση στα κρυφά». Με τη σειρά τους οι κυβερνήσεις φοβόντουσαν τις συνωμοσίες που μπορούσαν να γεννηθούν ακριβώς σε συνθήκες μυστικότητας. Με τη διάχυση της δημοκρατίας, την επέκταση του δικαιώματος ψήφου, την κοινοβουλευτική κυριαρχία και την ελευθερία της έκφρασης γεννήθηκε και το σαρωτικό αίτημα για διαφάνεια στις κυβερνητικές πρακτικές. Οι κυβερνήσεις, όμως, πρέπει να διατηρούν ορισμένες ενέργειές τους μυστικές, γεγονός που εντείνει τον φόβο ανάμεσα στους πολίτες ότι κάτι ετοιμάζεται εναντίον τους. Η πεποίθηση ότι οι κυβερνήσεις έχουν μια επικίνδυνη μυστική δράση πέρασε παντού. Οσο αυξανόταν η κρατική ισχύς τόσο διογκώνονταν ο φόβος και η καχυποψία εναντίον της.

Ποια πιστεύετε ότι είναι η θεωρία συνωμοσίας της δικής μας εποχής με τη μεγαλύτερη επιδραστικότητα;
Τουλάχιστον στις ΗΠΑ θα έβλεπα το κίνημα QAnon. Ακόμη και Ρεπουμπλικανοί πολιτικοί αναφέρονται στις θεωρίες του με απολύτως αστήρικτες υπόνοιες περί παιδοφιλίας εις βάρος ορισμένων Δημοκρατικών ή με ρητορική που περιέχει σαφείς αντισημιτικές επιθέσεις εναντίον ανθρώπων όπως ο Σόρος. Σχετική με όλα αυτά είναι η θεωρία συνωμοσίας – την οποία πιστεύει η πλειονότητα των Ρεπουμπλικανών – ότι ο Μπάιντεν και οι Δημοκρατικοί έκλεψαν την προεδρική εκλογή του 2020 «μαγειρεύοντας» και αλλάζοντας τα αποτελέσματα. Πίσω από τέτοιες θεωρίες κρύβεται η «συστημική» θεωρία του αντισημιτισμού, σύμφωνα με την οποία όλοι οι Εβραίοι, οπουδήποτε στον πλανήτη, συμμετέχουν σε μια συνωμοσία να καταστρέψουν τον πολιτισμό – συνωμοσία που ορίζεται από τα φυλετικά χαρακτηριστικά τους. Είναι, λοιπόν, σημαντικότερο όσο ποτέ οι πάροχοι διαδικτυακών υπηρεσιών και οι εταιρείες των social media να καταπολεμήσουν αυτό το κύμα παραπληροφόρησης, το οποίο συμβάλλει στον λόγο του μίσους.