Τα μαλλιά στον αέρα

Στο συγκλονιστικό κόμικς «Περσέπολις», της Μαριάνε Σατράπι, που περιγράφει τη διολίσθηση του Ιράν, της χώρας της, και την παράδοσή του στον σκοταδιστικό ολοκληρωτισμό των μουλάδων, υπάρχει μια σκηνή όπου η νεαρή ηρωίδα ερωτάται σε προφορικές εισαγωγικές εξετάσεις για τα πιστεύω της αν, στην Αυστρία όπου έχουν ζήσει οικογενειακώς, φορούσε το ισλαμικό χιτζάμπ, τη μαντίλα της. Απαντά εξυπνακίστικα: «Οχι. Αν ήταν αμαρτία τα γυναικεία μαλλιά, ο Θεός θα μας είχε κάνει φαλακρές».

Η Μαριάνε Σατράπι, που έγινε διάσημη για εκείνο το κόμικς, δεν έπεσε σε φανατικό φονταμενταλιστή, το αντίθετο. Ο άνθρωπος εκτίμησε την πηγαία ελευθεριότητά της και την πέρασε, εκτιμώντας ότι ήταν η μοναδική από όσες εξέτασε που είπε την αλήθεια. Υπήρξε τυχερή, το κόμικς της τυπώθηκε στη Δύση, ανατυπώθηκε σε εκατομμύρια αντίτυπα (κυκλοφόρησε και στα ελληνικά σε δύο τόμους, το 2006 και το 2007), έγινε ταινία – έμεινε ως μαρτυρία καταγγελίας του ζόφου ενός καθεστώτος αδιανόητα σκληρού, που όταν επιβλήθηκε ένας τυφλός προοδευτισμός με γνωστά χαρακτηριστικά το είχε χαιρετίσει και το είχε δοξάσει, λόγω αντιδυτικών ανακλαστικών: επειδή αντικατέστησε το φιλοαμερικανικό καθεστώς του αυταρχικού σάχη.

Η 22χρονη κουρδικής καταγωγής Μαχσά Αμινί δεν είχε την τύχη της Μαριάνε Σατράπι – κι ας είχε, κι εκείνη, μια απέχθεια για τη δημόσια υποχρεωτική γυναικεία ενδυμασία που της επιβάλλεται, τη μαντίλα. Συνελήφθη, στις 13 Σεπτεμβρίου στην Τεχεράνη, από άνδρες της αστυνομίας ηθών, επειδή φορούσε τη μαντίλα πολύ χαλαρά και φαίνονταν κάποιες τούφες από τα μαλλιά της. Φαίνεται ότι κατά την προσαγωγή της στο τμήμα την έδειραν, πιθανόν κι αυτή να είπε καμιά εξυπνάδα χωρίς να βρει απέναντί της ανεκτικούς ανθρώπους για να την κατανοήσουν: περιμένοντας να της απαγγελθεί κατηγορία κατέρρευσε και τρεις μέρες μετά πέθανε. Τη μέρα της κηδείας της, πολλές γυναίκες βγήκαν στους δρόμους, με τα μαλλιά τους να ανεμίζουν στον αέρα και την επιθυμία να γλιτώσουν από το καθεστώς που δεν τους επιτρέπει να ανεμίζουν τα μαλλιά τους στον αέρα.

Δεν είναι μια διεκδίκηση lifestyle. Είναι διεκδίκηση ζωής. Ο Νικόλας-Νταμόν Παπαδημητρίου, που γνωρίζει άριστα το Ιράν απ’ όπου κατάγεται, σημειώνει ότι τη μαντίλα πρέπει η γυναίκα να τη φοράει υποχρεωτικά οπουδήποτε υπάρχει άντρας, αφού εκπροσωπεί την αμαρτία. Δεν είναι δηλαδή αξεσουάρ, είναι σύμβολο υποταγής στον άνδρα («Ελευθερία του Τύπου», 13/8/2017). Η διεκδίκηση της ελευθερίας από τη μαντίλα ήταν, ανέκαθεν, διεκδίκηση γυναικείας απελευθέρωσης – κάτι που πολύ συχνά αρνήθηκαν να το κατανοήσουν τα φεμινιστικά κινήματα στη Δύση, απασχολούμενα να ορθώσουν τείχη ανάμεσα σε αντιμαχόμενες ταυτότητες και, στην ουσία, να αμφισβητήσουν τον δυτικό φιλελευθερισμό της ανοχής και του δικαιώματος στην αυτοδιάθεση. Γι’ αυτό, άλλωστε, ακόμα και σήμερα, τα δυτικά κινήματα δεν βρίσκονται στους δρόμους, για να συμπαρασταθούν στις Ιρανές. Στον αγώνα τους βλέπουν μια προσπάθεια δημοκρατικού εκδυτικισμού – και δεν είναι αυτό το νόημα που δίνουν στους αγώνες τους.

Οι γυναίκες του Ιράν, και οι άνδρες που τους συμπαραστέκονται, ακριβώς αυτό διεκδικούν: να γίνουν δυτικός κόσμος, να ξαναβρούν το νήμα που κόπηκε το 1979, όταν η ισλαμική επανάσταση έδιωξε τον σάχη και επέβαλε σκληρό ισλαμικό καθεστώς. Να επανασυνδεθούν με τον πολιτισμό που επιτρέπει την ελευθερία και την αυτοδιάθεση, όπως κι αν είσαι, ό,τι κι αν είσαι. Ξέρουν ότι διακινδυνεύουν τη ζωή τους, αλλά τι αξία έχει η ζωή χωρίς ελευθερία;

Μια φανταστική πραγματικότητα

Την τιμωρία των φαλλοκρατικών γουρουνιών ζητούσαν διαδηλώτριες και διαδηλωτές που, τον περασμένο χειμώνα, βγήκαν στους δρόμους να συμπαρασταθούν σε μια γυναίκα που κατήγγειλε ότι βιάστηκε την Πρωτοχρονιά σε ξενοδοχείο της Θεσσαλονίκης από έναν νεαρό, που τύχαινε να είναι πλούσιος, και την παρέα του. Ηταν εύλογη η διαμαρτυρία, αρκεί η καταγγελία της γυναίκας να ήταν αληθινή.

Αλλά η αστυνομική και η δικαστική έρευνα δεν την επιβεβαίωσαν, όπως δεν την επιβεβαίωσε και η πραγματογνωμοσύνη που είχε διαταχθεί. Το δικαστήριο δεν πείστηκε από την καταγγελία και την απέρριψε, ο κατηγορηθείς ως βιαστής δεν παραπέμφθηκε, απαλλάχθηκε με βούλευμα – αλλά αυτό δεν έπεισε όσους κινητοποιήθηκαν. Αυτοί ήταν πεισμένοι ότι τα πράγματα έγιναν όπως τα κατήγγειλε η γυναίκα, άλλωστε τους οδηγούσαν εκεί τα στερεότυπα: εκείνη ήταν γυναίκα, κι εκείνοι ήταν πλούσιοι – και το κίνημα είναι με τη γυναίκα και δεν είναι με τους πλούσιους. Χθες, ο εισαγγελέας του Αρείου Πάγου, έθεσε στο αρχείο τη δικογραφία. Η δικαιοσύνη αποδίδεται βάσει περιστατικών που αποδεικνύονται με στοιχεία και μαρτυρίες, όχι βάσει στερεοτύπων. Για να επιβεβαιωθεί οποιαδήποτε βεβαιότητα, δεν απαιτούνται ούτε γενικότητες, ούτε φήμες, ούτε πεποιθήσεις, ούτε κλισέ. Μόνο γεγονότα.