Σε παγκόσμιους δρόμους

Ηταν οι μεγάλες απώλειες που ξεκίνησαν έναν χρόνο νωρίτερα με τον Μίκη Θεοδωράκη, εκείνες που επανέφεραν τη συζήτηση για τα κενά που δεν αναπληρώνονται. Μετά τον Μίκη ήταν ο αποχαιρετισμός στον Βαγγέλη Παπαθανασίου και τώρα στην Ειρήνη Παπά. Το κοινό τους σημείο δεν ήταν μόνον ότι οι δρόμοι τους συναντήθηκαν, υπηρετώντας τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό και αφήνοντας το δικό τους βαθύ αποτύπωμα. Αλλά και ότι πρωταγωνίστησαν στην εξαγωγή του σε ένα παγκόσμιο ακροατήριο. Ηταν και οι τρεις διεθνείς, πραγματικά διεθνείς, χωρίς ο χαρακτηρισμός να χρειάζεται εισαγωγικά. Με μεγάλες διακρίσεις και βραβεία για ένα έργο και μια διαδρομή που δεν περιορίζονταν στα εθνικά σύνορα. Με τη δική τους υπογραφή να καταγράφεται ήδη από τα χρόνια του ΄50 και του ΄60, εκπροσωπούσαν εκ των πραγμάτων και τη νεοελληνική δημιουργία. Πόσοι υπάρχουν σήμερα που μπορούν να τους αντικαταστήσουν;

Στην πραγματικότητα, από τις νεότερες γενιές η εικόνα του παγκόσμιου Ελληνα, με την έννοια της αναγνωρισιμότητας και μιας αποδοχής, μικρότερης ή μεγαλύτερης, σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη, περιορίζεται στο μπασκετικό φαινόμενο που ξεπήδησε από τα Σεπόλια, τον Γιάννη Αντετοκούνμπο, και στον Στέφανο Τσιτσιπά, καθώς και η δική του εικόνα έχει καταφέρει να ξεφύγει από το κοινό που ασχολείται αποκλειστικά με το τένις. Δύο εκπρόσωποι από τον χώρο του αθλητισμού, που μαζί με άλλους πρωταθλητές, όπως ο Μίλτος Τεντόγλου και η Κατερίνα Στεφανίδη, κουβαλούν τα ελληνικά χρώματα στο διεθνές στερέωμα. Στο πεδίο του πολιτισμού, η αντίστοιχη λίστα της νεότερης γενιάς περιορίζεται στον Γιώργο Λάνθιμο. Μόνον αυτός ξέφυγε για να συναγωνίζεται στις οσκαρικές αρένες. Από τον χώρο της λογοτεχνίας, δε, τίποτα από τη σύγχρονη ελληνική παραγωγή δεν φαίνεται να φθάνει στο παγκόσμιο κοινό και πολύ περισσότερο να το συγκινεί.

Τι συνέβη στις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες και το ελληνικό πνεύμα βρήκε δρόμους ανοικτούς και έκανε τη δική του υπέρβαση; Μπορεί κάθε περίπτωση να έχει τα δικά της χαρακτηριστικά και να συνάντησε τις δικές της ευκαιρίες, αλλά ο Θεοδωράκης, ο Χατζιδάκις, η Μελίνα, η Ειρήνη Παπά, ο Βαγγέλης, όπως και οι νομπελίστες Σεφέρης και Ελύτης ή ο Νίκος Καζαντζάκης, κατάφεραν να μιλήσουν με περισσότερους. Ο Κώστας Γαβράς μοιάζει να κρατά σήμερα τη σημαία για αυτές τις γενιές. Και δεν ήταν η γλώσσα εκείνη που μπορούσε να τις περιορίσει. Γιατί σήμερα δεν υπάρχει μια πλειάδα ελλήνων δημιουργών που να μπορεί να εκπέμψει ένα παγκόσμιο στίγμα;

Η συζήτηση, βέβαια, δεν είναι καινούργια. Σε ένα «έθνος ανάδελφον» οι φραγές είναι περισσότερες και τα ελληνικά μπορεί όντως να μην προσφέρονται για διεθνείς καριέρες. Οπως είναι δύσκολο και το μάρκετινγκ για ένα βιβλίο, μια ταινία ή έναν ρόλο που ξεκινά από την Αθήνα. Οι Αγγλοσάξονες έχουν τον πρώτο λόγο, ενώ οι πολυπληθείς ισπανόφωνοι στις ΗΠΑ μπορεί να ανοίγουν την πόρτα στον Αλμοδόβαρ, τον Μπαντέρας, τον Μπαρδέμ και την Πενέλοπε Κρουθ ή στους μεξικανούς και εν γένει λατινοαμερικανούς ηθοποιούς, μουσικούς ή συγγραφείς. Οι ευκαιρίες για αυτούς μπορεί να είναι πιο πολλές επειδή τους περιμένει ένα μεγάλο καταναλωτικό κοινό. Αλλά ο Αυστριακός Κριστόφ Βαλτς πώς ανακάλυψε τον Ταραντίνο και έχει στο σαλόνι του ήδη δύο Οσκαρ; Πώς οι σύγχρονοι σκανδιναβοί δημιουργοί βρίσκουν παγκόσμιους δρόμους για τις ταινίες και τα μυθιστορήματά τους; Τις προάλλες, η Μυρένα Σερβιτζόγλου («ΤΑ ΝΕΑ», 8/9), αντιμετωπίζοντας τη λογοτεχνία ως όχημα δημόσιας διπλωματίας, σημείωνε ότι η ελληνική λογοτεχνία δεν ευδοκιμεί στο εξωτερικό κι έκανε λόγο για ένα φαινόμενο, διαπιστωμένο και σχεδόν αυταπόδεικτο, που είναι πολυπαραγοντικό. «Το ερώτημα δεν είναι γιατί δεν μας διαβάζουν στο εξωτερικό, αλλά τι πρέπει να γίνει ώστε να μας διαβάζουν έξω», σημείωνε, υποδεικνύοντας την ανάγκη και για μια συντονισμένη κρατική προσπάθεια με στόχο την προβολή της ελληνικής λογοτεχνίας, αλλά και μουσικής, γλυπτικής, ζωγραφικής και κινηματογράφου. Ουδείς θα διαφωνήσει, αλλά προαπαιτούμενο είναι να υπάρχει εκείνη η δημιουργία που θα μπορεί να ξεχωρίσει και να εμπνεύσει. Είναι αυτή που ξεπήδησε στα πέτρινα χρόνια, αλλά στις εποχές της ευμάρειας αναζητείται.