Φιλελευθερισμός και πολιτική ορθότητα

Απορώ πώς ακόμα δεν έχει εκδοθεί ένας οδηγός, ένα εγχειρίδιο πολιτικής ορθοέπειας ή καλλιλογίας. H πολιτική ορθότητα έχει τους κανόνες της. Ο ορθοπολιτικός λόγος δεν συνίσταται απλώς στο να μη θίγονται άτομα που ανήκουν σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες με τους όρους που χρησιμοποιούμε στην ομιλία μας. Το πεδίο του είναι ευρύτερο. Η πολιτική ορθότητα του λόγου μας θεωρείται τεκμήριο αρετής αυτού/ής που τον εκφέρει, δείγμα της ηθικής της/του ευαισθησίας.

Ο Ραϊμόν Αρόν, που δεν ήταν μόνο σημαντικός κοινωνιολόγος και πολιτειολόγος, αλλά και μεγάλος φιλελεύθερος στοχαστής, καταδίκαζε ως ΑΣΕΜΝΗ (indécente) την επίδειξη ηθικής ευαισθησίας ορισμένων που αυτοπροβάλλονται ως «ωραίες ψυχές» (belles âmes) και δηλώνει ότι το να αποφεύγει ο διανοούμενος να επιδεικνύει ηθικές εξάρσεις αποτελεί ΗΘΙΚΟ ΚΑΘΗΚΟΝ. Αλλά έχουν περάσει πια σχεδόν σαράντα χρόνια από τον θάνατο του Raymond Aron και σήμερα πολλοί φιλελεύθεροι συμπλέουν με διάφορες μορφές «προχώ» στάσης με κύριο μέλημα τη ΣΥΜΠΕΡΙΛΗΨΗ (inclusiveness). To να είναι κανείς συμπεριληπτικός (inclusive) είναι το αντίθετο από το να είναι αποκλειστικός^. απαιτεί να περιλαμβάνονται σε κάτι θετικό και καλό όλοι – ή όσο το δυνατόν περισσότεροι. Η συμπεριληπτική πολιτική συνεπάγεται παροχή ίσων ευκαιριών, στήριξη ομάδων που περιθωριοποιούνται κοινωνικά, όπως τα άτομα με ειδικές ανάγκες ή που ανήκουν σε άλλες μειονοτικές ομάδες.

Λίγοι θα διαφωνήσουν σήμερα με αυτή την πολιτική ή το ηθικό πρόταγμα που την απαιτεί. Ομως, οι «ωραίες ψυχές» πρέπει να εκφράσουν με έμφαση αυτή την ανάγκη, και η έμφαση αυτή δίνεται από τη στιγμή που στρέφεται κατά κάποιου «εχθρού» – ή, έστω, κάποιου που δεν δείχνει να κυριαρχείται από αταλάντευτη πίστη στις αξίες των «ωραίων ψυχών». Ο «εχθρός» αναγνωρίζεται εύκολα από τον λόγο του, αν δεν είναι συμβατός με την πολιτική ορθότητα. Η «ωραία ψυχή» οφείλει να τη δείξει μέσω μιας «σηματοδότησης αρετής» (virtue signaling) που εκφράζεται με τον κώδικα της πολιτικής ορθοέπειας. Στοχεύει στη συναίνεση των πολλών, και απαιτεί τον στιγματισμό όσων δεν συμβαδίζουν με τις ιδέες που προβάλλει ένας «φωτισμένος πυρήνας», μια ομάδα ανθρώπων που εκφράζουν το πνεύμα των καιρών (Zeitgeist). Το άτομο που θεωρεί ότι ανήκει σε έναν τέτοιο «φωτισμένο πυρήνα» έχει ανάγκη να το δείχνει συνεχώς. Και εκζητεί την επικρότηση αυτής του της στάσης, σε πρώτη φάση και κατόπιν απαιτεί από όλους να εναρμονιστούν μ’ αυτή. Δεν αρκείται στη «συμπερίληψη» των αδικημένων ή περιθωριοποιημένων. Οι ζηλωτές της πολιτικής ορθότητας, απαιτούν την καταδίκη και τον στιγματισμό όσων δεν συμμερίζονται τον ζήλο τους, αλλά δεν εξηγούν ποια είναι η κοινωνική αιτία που παράγει αυτούς τους οποίους καταπολεμούν.

Στο σημείο αυτό, μια σύγκριση της «ιδεολογίας» ή, ακριβέστερα, του «σύμπαντος λόγου» (universe of discourse) της πολιτικής ορθότητας με τον μαρξισμό θα ήταν χρήσιμη. Οι υποστηρικτές του μαρξισμού δεν αρκούνται στη διαμαρτυρία κατά του κακού, αλλά εντοπίζουν και την πηγή του, σύμφωνα με τη δική τους ανάλυση και τις δικές τους αρχές. Ο εχθρός εντοπίζεται, ενώ επιπλέον εξηγείται η ύπαρξή του μέσα από το μαρξιστικό σύστημα σκέψης. Ο εχθρός αυτός είναι ταξικός. Εχει συγκεκριμένα συμφέροντα που τον καθοδηγούν. Η ταξική πάλη καθοδηγεί και τη λήψη θέσης. Δεν γίνεται εκεί «σηματοδότηση αρετής», μάλλον καταβάλλεται προσπάθεια αποκάλυψης του «εξ αντικειμένου» εχθρού μέσα από την οπτική του μαρξισμού και με τα διανοητικά εργαλεία που αυτός παρέχει. Η πηγή του κακού – και, επομένως, ο πραγματικός εχθρός – είναι ο καπιταλισμός, ο ιμπεριαλισμός, τα μονοπώλια και οι συνεργάτες τους. Αντίθετα από τον μαρξισμό, η ιδεολογία που εμπνέει τους εκφραστές της πολιτικής ορθότητας δεν αποσαφηνίζει ποιοι είναι οι εχθροί της. Ποιες ομάδες, ποιες τάξεις αντλούν όφελος από τα κακά τα οποία καταγγέλλει;

Το ότι η πολιτική ορθότητα παραμένει ασαφής και χαλαρή ως σύστημα σκέψης δεν σημαίνει ότι ως ιδεολογία δεν χρησιμοποιείται ως μέσον άσκησης κάποιας μορφής εξουσίας. Παρουσιάζεται ως η ενδεδειγμένη στάση κατά τρόπο πασίδηλο. Δεν τίθεται θέμα επιλογής. Ο καθένας καλείται να συμμορφωθεί στα κελεύσματά της, όπως αυτά διατυπώνονται στα κοινωνικά μέσα επικοινωνίας από τους αυτόκλητους πρωθιερείς της. Μάλιστα, ορισμένοι από αυτούς τους πρωθιερείς της πολιτικής ορθότητας, μιλούν στο όνομα του φιλελευθερισμού· προσπαθούν να πετύχουν μια συγχώνευση ανόμοιων και ασυμβίβαστων μεταξύ τους ιδεών σε ένα σύνολο ιδεών που δεν αποτελεί σύστημα με κανέναν τρόπο.

Φυσικά, ο φιλελευθερισμός δεν πρέπει με κανέναν τρόπο να συγχέεται με την πολιτική ορθότητα. Ο φιλελευθερισμός δεν έχει «εξ αντικειμένου» κοινωνικούς εχθρούς. Εχει πολιτικούς αντιπάλους. Αυτοί οι αντίπαλοι έχουν επιχειρήματα – ως υποστηρικτές κάποιας συντηρητικής, σοσιαλιστικής ή άλλης ιδεολογίας. Ο φιλελευθερισμός μπορεί να διεξαγάγει έναν ιδεολογικό αγώνα με προβολή επιχειρημάτων που πρέπει να αποτιμηθούν ως προς την επάρκειά τους. Δεν αρκείται στο να καταδείξει ότι μια στάση είναι «απαράδεκτη» ως μη συμβατή με τo Zeitgeist^. ή ότι μια άλλη στάση ή έκφραση ιδέας είναι αξιέπαινη, διότι είναι δηλωτική κάποιας ανεπίγνωστης ηθικής ανωτερότητας αυτού ή αυτής της οποίας είναι φορέας. Πιστεύω ότι ο ορίζοντας σκέψης και δράσης του φιλελευθερισμού είναι αρκετά ευρύς για αναζήτηση και προβληματισμούς. Δεν έχει καμιά ανάγκη ο φιλελευθερισμός να παρουσιαστεί ως πιο «σύγχρονος» μέσα από μια ανούσια σύμπηξή του με στοιχεία της ιδεολογίας της πολιτικής ορθότητας. Ενα τέτοιο εγχείρημα θα λειτουργήσει επ’ ωφελεία όσων επαγγέλλονται την πολιτική ορθότητα, αλλά θα ευτελίσει το φιλελεύθερο πρόταγμα.

Ο Δημήτρης Δημητράκος είναι ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών