Είναι αναπόφευκτος ο πυρηνικός πόλεμος;

Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία και οι πυρηνικές απειλές κατά της Δύσης έχουν αναζωπυρώσει τη συζήτηση για τα πυρηνικά όπλα. Πέρυσι, όταν τέθηκε σε ισχύ η συνθήκη των Ηνωμένων Εθνών για την οριστική απαγόρευση τέτοιων όπλων, κανένα από τα εννέα κράτη που διαθέτουν πυρηνικά όπλα στον κόσμο δεν ήταν μεταξύ των 86 υπογραφόντων. Πώς μπορούν αυτά τα κράτη να δικαιολογήσουν την κατοχή όπλων που θέτουν σε κίνδυνο όλη την ανθρωπότητα;

Αυτό είναι το βασικό ερώτημα, αλλά πρέπει να εξεταστεί παράλληλα με ένα άλλο: εάν οι Ηνωμένες Πολιτείες υπογράψουν τη συνθήκη και καταστρέψουν το δικό τους οπλοστάσιο, θα μπορούσαν να αποτρέψουν περαιτέρω ρωσική επιθετικότητα στην Ευρώπη; Εάν η απάντηση είναι αρνητική, πρέπει να αναρωτηθούμε εάν ένας πυρηνικός πόλεμος είναι αναπόφευκτος.

Δεν πρόκειται για ένα καινούργιο ερώτημα. Το 1960, ο βρετανός επιστήμονας και μυθιστοριογράφος Σ. Σνόου κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο πυρηνικός πόλεμος μέσα σε μία δεκαετία αποτελούσε «μαθηματική βεβαιότητα». Μπορεί να ήταν υπερβολή, αλλά πολλοί πίστευαν ότι η πρόβλεψη του Σνόου θα ήταν δικαιολογημένη εάν συνέβαινε πόλεμος μέσα σε έναν αιώνα.

Εκείνοι που υποστηρίζουν την κατάργηση των πυρηνικών όπλων συχνά σημειώνουν ότι αν ρίξεις ένα νόμισμα μία φορά, η πιθανότητα να έρθει «κορόνα» είναι 50%. Αλλά αν το στρίψουμε δέκα φορές, η πιθανότητα να έρθει «κορόνα» τουλάχιστον μία φορά αυξάνεται στο 99,9%. Πιθανότητα 1% πυρηνικού πολέμου στα επόμενα 40 χρόνια γίνεται 99% έπειτα από 8.000 χρόνια. Αργά ή γρήγορα, οι πιθανότητες θα στραφούν εναντίον μας. Ακόμα κι αν μειώνουμε τους κινδύνους στο μισό κάθε χρόνο, δεν μπορούμε ποτέ να τους μηδενίσουμε.

Κατά τη διάρκεια της κουβανικής πυραυλικής κρίσης, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζον Φ. Κένεντι φέρεται ότι υπολόγισε την πιθανότητα πυρηνικού πολέμου μεταξύ 33% και 50%. Αλλά αυτό δεν σήμαινε απαραίτητα απεριόριστο πυρηνικό πόλεμο. Σε συνεντεύξεις με συμμετέχοντες σε εκείνο το επεισόδιο για την 25η επέτειό του, μάθαμε ότι, παρά την τεράστια υπεροχή του πυρηνικού οπλοστασίου των ΗΠΑ, ο Κένεντι αποθαρρύνθηκε ακόμη και από την παραμικρή προοπτική πυρηνικού πολέμου.

Η πυρηνική αποτροπή βασίζεται σε ένα παράδοξο χρηστικότητας. Εάν τα όπλα είναι εντελώς άχρηστα, δεν αποτρέπουν. Αλλά αν μπορούμε να τα χρησιμοποιήσουμε άμεσα, μπορεί να συμβεί πυρηνικός πόλεμος και απόλυτη καταστροφή. Δεδομένων των πολλών πιθανοτήτων που σχετίζονται με τις ανθρώπινες αλληλεπιδράσεις, η αποδοχή της αποτροπής από εμάς πρέπει να είναι υπό όρους.

Η παράδοση του δίκαιου πολέμου που έχουμε κληρονομήσει ανά τους αιώνες προτείνει τρεις σχετικές προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούνται: δίκαιη και ανάλογη αιτία, όρια στα μέσα και συνετή εξέταση όλων των συνεπειών. Από αυτές τις συνθήκες αντλώ πέντε πυρηνικές αρχές. Οσον αφορά τα κίνητρα, πρέπει να καταλάβουμε ότι η αυτοάμυνα είναι μια δίκαιη αλλά περιορισμένη αιτία. Οσον αφορά τα μέσα, δεν πρέπει ποτέ να αντιμετωπίζουμε τα πυρηνικά όπλα ως κανονικά όπλα και πρέπει να ελαχιστοποιήσουμε τη ζημιά σε αθώους ανθρώπους. Και όσον αφορά τις συνέπειες, θα πρέπει να μειώσουμε τους κινδύνους ενός πυρηνικού πολέμου βραχυπρόθεσμα και να προσπαθήσουμε να μειώσουμε την εξάρτησή μας από τα πυρηνικά όπλα με την πάροδο του χρόνου. Μια βόμβα στο υπόγειο ενέχει κάποιο ρίσκο, αλλά όχι τόσο μεγάλο κίνδυνο όσο οι βόμβες στην πρώτη γραμμή.

Ο πόλεμος στην Ουκρανία μας υπενθύμισε ότι δεν υπάρχει τρόπος να αποφύγουμε την αβεβαιότητα και τον κίνδυνο. Ο στόχος της μείωσης (όχι της κατάργησης) του ρόλου των πυρηνικών όπλων με την πάροδο του χρόνου παραμένει σημαντικός όσο ποτέ. Ο Ρίτσαρντ Γκάργουιν, ο σχεδιαστής της πρώτης βόμβας υδρογόνου, υπολόγισε ότι «αν η πιθανότητα πυρηνικού πολέμου φέτος είναι 1%, και αν καταφέρουμε κάθε χρόνο να τη μειώσουμε μόνο στο 80% από αυτό που ήταν το προηγούμενο έτος, τότε η σωρευτική πιθανότητα πυρηνικού πολέμου για πάντα θα είναι 5%». Μπορούμε να ζήσουμε μια ηθική ζωή με αυτή την πιθανότητα.

Ο Τζόζεφ Νάι τζούνιορ είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ