Αντίο Γκόρμπι{CR}

Φθάνει μόνο να αναλογισθούμε τι τρομερή δύναμη είχε στα χέρια του ο Γκορμπατσόφ και πως τη χρησιμοποίησε, για να καταλάβουμε την εξέχουσα θέση που κατέχει ο τελευταίος ηγέτης της ΕΣΣΔ στην ιστορία του 20ού αιώνα. Ηταν ο άνθρωπος που είχε το ηθικό σθένος να δώσει ένα έντιμο και αναίμακτο τέλος στον κομμουνισμό. Αυτό ήταν μεγάλη υπηρεσία στην Υφήλιο, αλλά και μία ιστορική ευκαιρία στη Ρωσία για να δοκιμάσει τη δημοκρατία. Η ευθύνη, για την αποτυχία του πειράματος της δημοκρατίας στη Ρωσία και τα τραύματα που άφησε, ανήκει εξ ολοκλήρου στον Γέλτσιν – για τον οποίο θυμίζω ότι στο αποχαιρετιστήριο μήνυμά του, πρωτοφανούς για απερχόμενο ηγέτη στη Ρωσία, ζήτησε συγγνώμη από τον ρωσικό λαό.

Οι επικριτές του υποτιμούν ή, συχνά, το αγνοούν ότι ο Γκορμπατσόφ ανήκε σε μια γενιά κομματικών στελεχών που είχαν αντιληφθεί πλήρως ότι το σοβιετικό σύστημα ήταν καταδικασμένο. Ολοι όσοι είχαν, λόγω της θέσης τους, τις ευκαιρίες να ταξιδεύουν στο εξωτερικό γνώριζαν, παρατηρώντας το και από μέσα και από έξω, ότι το δικό τους σύστημα ήταν τελειωμένο. (Με άλλα λόγια, είχαν καταλάβει, γιατί το έβλεπαν να πραγματοποιείται, ό,τι ακριβώς είχε προβλέψει εξ αρχής ο Τζορτζ Κέναν, εισηγούμενος την πολιτική του «containment», η οποία και δικαιώθηκε εν τέλει…) Γνώριζαν λοιπόν ότι διαχειρίζονταν ένα ναυάγιο. Δεν είναι συμπτωματικό ότι η μεταφορά κεφαλαίων της KGB στο εξωτερικό, υπό την κάλυψη «φιλικών εταιρειών» στη Δύση, με σκοπό να υπάρχουν οι πόροι για τη λειτουργία των δικτύων της KGB στη μετέπειτα εποχή, ξεκινά τότε, στα τέλη της δεκαετίας του 1970 και τις αρχές του 1980. Ακόμη και οι σθεναρότεροι υπερασπιστές του καθεστώτος ένιωθαν το τέλος που ερχόταν και προετοιμάζονταν.

Αυτό έκανε και ο Γκορμπατσόφ. Με την ουσιώδη διαφορά, όμως, ότι αυτός υπερασπίστηκε την ιδεολογία πίσω από το αποτυχημένο σύστημα και, γι’ αυτό, προσπάθησε να το ανασυγκροτήσει (περεστρόικα) με διαφάνεια (γλασνόστ). Εκ του αποτελέσματος, κάθε νοσταλγός μπορεί να κακίζει τον Γκορμπατσόφ ως υπαίτιο της πτώσης του κομμουνισμού· στην πραγματικότητα, όμως, ο Γκορμπατσόφ αγωνίστηκε για να διασώσει και το οικοδόμημα και την ιδεολογία του. Ακόμη και ιστορικοί που αναγνωρίζουν τη σημασία του ρόλου του και τον εκτιμούν (π. χ., Στίβεν Κότκιν, Ρόμπερτ Κόνκουεστ) του καταλογίζουν την «αφέλεια» να μην καταλάβει ότι το όλο μαρξιστικό-λενινιστικό οικοδόμημα ήταν εκ της φύσεως του ασύμβατο με τους δημοκρατικούς θεσμούς, τη διαφάνεια, την ελευθερία της επιλογής και του λόγου. Μάλλον έχουν δίκιο, αλλά ακριβώς γι’ αυτή την «αφέλεια» νομίζω ότι του οφείλει ευγνωμοσύνη η ανθρωπότητα.

Στους θαυμαστές του, πάντως, δεν περιλαμβάνονται οι θιασώτες του ρωσικού εθνικισμού. Αυτοί τον μισούν και τον βδελύσσονται, για τον ανθρωπισμό του στη διαχείριση των γεωπολιτικών συμφερόντων της Ρωσίας. Δεν του συγχωρούν ότι συνέβαλε αποφασιστικά στην απώλεια της ρωσικής αυτοκρατορίας – και μάλιστα για δεύτερη φορά μετά το 1917. Και μόνο το σχόλιο του Πούτιν, ότι η διάλυση της ΕΣΣΔ συνιστά τη μεγαλύτερη τραγωδία του 20ου αιώνα, συμπυκνώνει την άποψη του ρωσικού εθνικισμού για τον τελευταίο ηγέτη της Σοβιετίας. Δεν αμφιβάλλω ότι μεγάλο ρόλο, στην ανθρωπιστική προσέγγιση του Γκορμπατσόφ στα τεράστια διεθνή θέματα που χειρίστηκε ως πολιτικός, πρέπει να είχε η ζωντανή σχέση που διατηρούσε με τη γυναίκα του Ραΐσα.

Η Δύση, υπό την ηγεσία των ΗΠΑ και με όργανο το ΝΑΤΟ, κέρδισε τον Ψυχρό Πόλεμο. Χάρη στον Γκορμπατσόφ, όμως, η νίκη ήταν αναίμακτη από την πλευρά ενός εγκληματικού καθεστώτος, που δεν υπολόγιζε ποτέ την ανθρώπινη ζωή, επειδή αγωνιζόταν για τον «Ανθρωπο», δηλαδή για την αφηρημένη ιδέα για του τι είναι ο άνθρωπος και πώς πρέπει να ζει. Πολλοί σύγχρονοι αριστεροί (νεοκομμουνιστές, ευρωκομμουνιστές κ.λπ.) ελεεινολογούν σήμερα τον Ψυχρό Πόλεμο, περίπου ως μια συνωμοσία της Δύσης, που δεν έπρεπε να έχει εξελιχθεί και εν τέλει έβλαψε τον κόσμο. Με μια λέξη, αν και δεν είναι αυτή που θα προτιμούσα: μπούρδες! Να θυμίσω κάτι που δεν είναι ευρέως γνωστό. Επί Γέλτσιν, πολλοί διεθνούς φήμης ιστορικοί, ακόμη και πανεπιστήμια (όπως το Yale), μετέφεραν στη Δύση αντίγραφα σοβιετικών αρχείων, προεξοφλώντας ότι η ελεύθερη πρόσβαση σε αυτό τον θησαυρό για τους ιστορικούς του 20ου αιώνα δεν θα κρατούσε πολύ. Σχεδόν τριάντα χρόνια μελέτης, λοιπόν, αυτών των αρχείων δεν αφήνουν αμφιβολία ότι ο Ψυχρός Πόλεμος ήταν απαραίτητος, η απειλή πραγματική και ευτυχώς τον κερδίσαμε.