Ο νεοθωμανισμός και η Δυτική Θράκη

Η ανακίνηση του ζητήματος της μουσουλμανικής μειονότητας της Δυτικής Θράκης με τις δηλώσεις του τούρκου αντιναυάρχου ε.α. Τζιχάτ Γιαϊτζί, ότι η «Δυτική Θράκη πρόκειται να γίνει Παλαιστίνη», απότοκο της «καταπίεσης της τουρκικής μειονότητας», επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα θέματα που αποτελεί πάγια σταθερά της τουρκικής διπλωματίας να μεταλλάσσει τη μουσουλμανική μειονότητα σε εθνική για εργαλειακή πολιτική χρήση. Αρκεί κανείς να ενδιατρίψει στα  γραφόμενα του Αχμέτ Νταβούτογλου για να αποκωδικοποιήσει τον ρόλο και τη σημασία των τουρκικών-μουσουλμανικών μειονοτήτων στη Χερσόνησο του Αίμου.

«Οι τουρκικές και μουσουλμανικές μειονότητες που διαβιούν στη Βουλγαρία, στην Ελλάδα, στη Μακεδονία, στο Σαντζάκ (επαρχία της Σερβίας), στο Κόσοβο και στη Ρουμανία αποτελούν σημαντικά στοιχεία της βαλκανικής πολιτικής της Τουρκίας. […] Στο νομικό αυτό πλαίσιο η Τουρκία πρέπει να επιδιώκει συνεχώς την εξασφάλιση εγγυήσεων που θα της παρέχουν το δικαίωμα παρέμβασης στα ζητήματα που αφορούν τις μουσουλμανικές μειονότητες των Βαλκανίων. Η νομιμότητα της επέμβασης της Κύπρου, που αποτελεί ένα εντυπωσιακό παράδειγμα στη σύγχρονη εποχή, κατέστη δυνατή εντός ενός τέτοιου είδους νομικού πλαισίου».

Αναλυτικότερα μιλώντας, οι αξιώσεις ισχύος της Αγκυρας και η πολυεπίπεδη, περιφερειακή προβολή ισχύος, συντάσσονται με τη κοσμοαντίληψη του νεοθωμανικού προτάγματος για να επαναπροσεγγίσει την οθωμανική και ισλαμική της κληρονομιά, σε εθνικό και διεθνές επίπεδο, προσδίδοντας την αίσθηση εθνικού μεγαλείου-ανεξαρτησίας στη διαμόρφωση-άσκηση της εξωτερικής της πολιτικής. Ενώ σε γεωπολιτικό-γεωστρατηγικό επίπεδο, οι τουρκικές αξιώσεις εκδιπλώνονται από «την Κύπρο έως τη Λιβύη, από τα νησιά του Αιγαίου έως τη Συρία, από το Ιράκ έως τον Λίβανο, από τη Βοσνία και Ερζεγοβίνη έως τις μακρινές ακτές της Ερυθράς Θάλασσας». Υπό αυτό το πρίσμα ο νεοθωμανισμός προτάσσεται ως μια κοινή κοσμοθεωρία ικανή να προσελκύσει, να συσπειρώσει και να συνενώσει το σύνολο του μουσουλμανικού κόσμου υπό την πολιτική αιγίδα της Τουρκίας. Η Τουρκία προβάλλεται ως αξιόπιστη περιφερειακή δύναμη, ικανή να αναλάβει τη διαχείριση και επίλυση των μείζονων προβλημάτων του μουσουλμανικού κόσμου σε περιφερειακό και πλανητικό επίπεδο. Αξονικό μέσο για την επίτευξη του εν λόγω στόχου είναι η ήπια ισχύς (πολιτικοδιπλωματική, οικονομική και πολιτιστική επιρροή) μέσω της μεθοδικής της εφαρμογής, όχι μόνο σε εδάφη της πρώην Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, αλλά ευρύτερα σε περιοχές που ενέχουν στρατηγικά συμφέροντα για την Τουρκία. Παρ’ όλα αυτά, το νεοθωμανικό όραμα δεν αποτελεί μια νεοφανή πολιτική επιλογή. Τουναντίον, προτάχθηκε επί πρωθυπουργίας-προεδρίας T. Οζάλ, καταδεικνύοντας την πολιτικοστρατηγική αναγκαιότητα της Τουρκίας να αξιοποιήσει την οθωμανική της κληρονομιά με αντικειμενικό στόχο αφενός την επίλυση των εσωτερικών κοινωνικοπολιτισμικών εντάσεων και αφετέρου τον προσδιορισμό της εξωτερικής της πολιτικής στα Βαλκάνια.

Στο περιβάλλον αυτό οριοθετούνται οι βάσεις της συγκαιρινής τουρκικής εξωτερικής πολιτικής που αναδεικνύονται ως προϋποτιθέμενες συνθήκες για την εφαρμογή της νεοθωμανικής κοσμοθεωρίας από το κόμμα «Δικαιοσύνη και Ανάπτυξη» (ΑΚΡ) του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν:

α) Η επιθυμία της Αγκυρας να επανα-προσεγγίσει την οθωμανική και ισλαμική της κληρονομιά, σε εθνικό και διεθνές επίπεδο.

β) Η αίσθηση εθνικού μεγαλείου και ανεξαρτησίας στη διαμόρφωση-άσκηση της εξωτερικής της πολιτικής.

γ) Η πολιτική διασύνδεση της Δύσης με τον ισλαμικό κόσμο. Κάτι ανάλογο δηλαδή με τη βασιλεύουσα πόλη του Βυζαντίου (Κωνσταντινούπολη) που συνέδεε την Ευρώπη με την Ανατολή.

Οι εν λόγω παράγοντες αναμένεται να λειτουργήσουν συνδετικά και αθροιστικά, αυξάνοντας τον βαθμό αποτελεσματικότητας και την εμβέλεια της τουρκικής ήπιας ισχύος στις όμορες περιφέρειες – Μέση Ανατολή, Καύκασος, Βαλκάνια, Ανατολική Μεσόγειος – ώστε σε συνέργεια με την αναβίωση του νεοθωμανισμού να καλλιεργήσουν το έδαφος για την ανάπτυξη της τουρκικής περιφερειακής ηγεμονίας.

Ο Διονύσης Τσιριγώτης είναι επίκουρος καθηγητής Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας, Διεθνών Σχέσεων και Διπλωματίας στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς