Δεν περπατάμε, βιαζόμαστε

Ο άνθρωπος έχει προφανώς την οικονομική άνεση να μη δουλεύει για την υπόλοιπη ζωή του. Και στο κάτω κάτω δεν μας ενδιαφέρει τι θα κάνει. Η αλήθεια είναι όμως ότι η ιερή εναλλαγή ανάμεσα στην εργασία και την ανάπαυση, μια εναλλαγή που υπαγορεύεται από τη θρησκεία (ακόμη και ο Δημιουργός αναπαύθηκε την έβδομη ημέρα) και κατακτήθηκε χάρη σε απεργίες και αιματηρούς αγώνες, σήμερα υπονομεύεται όχι μόνο εκ των έξω, αλλά και εκ των έσω. Στον Καναδά, πολλές επιχειρήσεις παρακινούν τους εργαζομένους να δουλεύουν από κάποιο ηλιόλουστο χωριό της Πορτογαλίας, της Ισπανίας ή της Κόστα Ρίκα. Στη Γαλλία, πάλι, επτά στους δέκα εργαζομένους παραδέχονται ότι απαντούν στα e-mail τους και στις επαγγελματικές τους κλήσεις από τις διακοπές τους – και οι μισοί δηλώνουν ότι υποφέρουν από αυτό. Το περίφημο «δικαίωμα στην αποσύνδεση», που προβλέπεται από τον νόμο Ελ Κομρί του 2016, καταπατάται από τους ίδιους τους δικαιούχους. Οπως γράφει το περιοδικό «L’Obs», η γαλλική γλώσσα έχει εμπλουτιστεί με τον νεολογισμό tracances, από το travail (εργασία) και το vacances (διακοπές).

Στην αρχή της πανδημίας, πολλοί από εμάς είχαμε τη χρυσή ευκαιρία να μειώσουμε τις ώρες εργασίας. Οχι μόνο δεν την εκμεταλλευτήκαμε όμως, ή δεν την επιβάλαμε, αλλά βρεθήκαμε να δουλεύουμε περισσότερο. «Είμαστε όλοι παγιδευμένοι στην επιτάχυνση του κόσμου και των τεχνολογιών, που θα έπρεπε να μας κάνει να κερδίζουμε χρόνο, και παρά ταύτα νιώθουμε συνεχώς ότι μένουμε πίσω», σημειώνει η κοινωνιολόγος Σαντρά Οϊμπιάν.

Πριν από τη Βιομηχανική Επανάσταση, τα πράγματα ήταν απλά: η ανάπαυση ήταν ενταγμένη στην εργασία, η ημέρα του τεχνίτη δεν ήταν χρονομετρημένη, κάθε τόσο διακοπτόταν από ένα ποτό, μια κουβέντα, μια βόλτα. Οι ήρωες του Μπαλζάκ περπατούν, δεν βιάζονται. Η πρώτη φορά που εμφανίζεται στην ιατρική ορολογία η λέξη «υπερκόπωση», λέει στο γαλλικό περιοδικό ο ιστορικός των ευαισθησιών Αλέν Κορμπέν, είναι στα τέλη του 19ου αιώνα. Για να αντιμετωπιστούν οι συνέπειες της εξάντλησης, θεσπίζεται η «νόμιμη ανάπαυση». Οι άνθρωποι αυτού του αιώνα, που τους συνδέουμε συνήθως με επαναστάσεις, οδοφράγματα, ταραχές για το φαγητό, δεν είχαν στο κάτω κάτω ανάγκη ύστερα απ’ όλα αυτά να ξεκουραστούν;

Στις αρχές του 21ου αιώνα, η εικόνα είναι εντελώς διαφορετική. Mάθαμε να «νομισματοποιούμε» τον χρόνο. Μπορεί να δουλεύουμε για να έχουμε ελεύθερο χρόνο, αγχωνόμαστε όμως με το πώς θα ξοδέψουμε αυτόν τον κερδισμένο χρόνο. Η ίδια η επιλογή της απραξίας έναντι της εργασίας δημιουργεί αισθήματα ενοχής. Ο φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ, που ήταν γνωστός εργασιομανής, περιέγραφε ήδη από το 1932 μια «συνείδηση» που τον έκανε «να δουλεύει σκληρά». Ενιωθε βέβαια ότι ο δρόμος που ακολουθούσε ήταν λάθος και πρότεινε μια εκστρατεία με στόχο να παρακινηθούν οι νέοι άνθρωποι να μην κάνουν τίποτα – αλλά δεν υπάρχει καμιά ένδειξη ότι έφερε αποτέλεσμα.

Ο Αρθουρ Μπρουκς, καθηγητής πρακτικών διαχείρισης στη Harvard Business School, επιχειρεί να βάλει κι αυτός το λιθαράκι του σε αυτή την κατεύθυνση. Να αποσυνδεόμαστε απ’ όλα για πέντε λεπτά την ημέρα, γράφει στο «Atlantic», κι ύστερα να τα κάνουμε δέκα και μετά είκοσι. Να πηγαίνουμε απρογραμμάτιστες διακοπές. Να αναζητούμε την «ήπια γοητεία», όπως το να περπατάμε στη φύση ή να παρατηρούμε τα κύματα.

Μακάρι να ήταν τόσο απλό. Μακάρι αυτοί οι «οδηγοί του ευ ζην» να λειτουργούσαν. Αλλά το πιθανότερο είναι οι αδειούχοι να επιστρέψουν από τις διακοπές τους χωρίς να έχουν πραγματικά ξεφύγει. Ο Αντριου Σμαρτ, μηχανικός στην Google και συγγραφέας του βιβλίου «Αυτόματος πιλότος. Η τέχνη και η επιστήμη τού να μην κάνεις τίποτα», προειδοποιεί: «Ορισμένα δίκτυα του εγκεφάλου γίνονται πιο ενεργά όταν δεν κάνετε τίποτα. Είναι πολύ σημαντικό λοιπόν να αφήνετε να έρχονται αυτές οι στιγμές. Συμβαίνει ό,τι και με τη σωματική άσκηση: όταν περπατήσετε για μεγάλο χρονικό διάστημα, θα πρέπει να σταματήσετε για να ξεκουραστείτε. Αν δεν εφαρμόσετε την ίδια αρχή στον εγκέφαλό σας, πνίγετε τη δημιουργικότητά σας, την αυτογνωσία σας. Είναι νοσηρό».

Κι εσείς, Αλέν Κορμπέν, τι συνταγή ακολουθείτε για να ξεκουράζεστε; «Δεν κουράζομαι! Η αλήθεια είναι ότι πάντα μου άρεσε αυτό που έκανα, δεν το έβρισκα κουραστικό. Δεν θεώρησα ποτέ τον εαυτό μου πνευματικό εργαζόμενο, τι ανόητη ιδέα!».

Μπλεζ Πασκάλ (1623-1662)
Η αναμέτρηση με το κενό
Ενα μαρτύριο που προκαλεί «ανία, μαυρίλα, δυστυχία, θλίψη, φούρκα, απελπισία»: έτσι περιγράφει την ανάπαυση ο συγγραφέας των Στοχασμών και του Δοκιμίου περί των Κωνικών. Ο άνθρωπος βρίσκεται αντιμέτωπος με τον εαυτό του, μακριά από τον θόρυβο και την αναταραχή, στην ακινησία και τη σιωπή. «Ολη η δυστυχία των ανθρώπων προέρχεται από ένα και μόνο πράγμα, την αδυναμία τους να μείνουν ήσυχοι σε ένα δωμάτιο», λέει ο γάλλος μαθηματικός, συγγραφέας και φιλόσοφος σε ένα αξίωμά του που έγινε διάσημο. Για να γλιτώσουν από αυτή την αναμέτρηση με το κενό, γραπώνονται από το παραμικρό πρόσχημα: την εργασία, τα πάθη, τον πόλεμο, τα μαθηματικά, το παιχνίδι. Ολα αυτά συνιστούν τη «διασκέδαση», κάτι που – όπως επισημαίνει ο ειδικός για τη φιλοσοφία του 17ου αιώνα Πιερ Γκενανσιά – για τον Πασκάλ δεν είναι αρνητικό, αλλά μια ανάγκη, ένα καταπραϋντικό φάρμακο, ένα ναρκωτικό.