Η άρση απορρήτου και τα προβλήματα

Είναι απολύτως λογικό να γίνεται άρση απορρήτου για λόγους εθνικής ασφαλείας, δηλαδή σε περιπτώσεις όπου δεν συντρέχει κανένα απολύτως ποινικό αδίκημα. Τούτου λεχθέντος, σε ένα κράτος δικαίου τίποτε δεν είναι αυθαίρετο, αλλά τηρούνται οι αρχές της νομιμότητας, της αναλογικότητας και της διαφάνειας της διοικητικής δράσης. Η κρύφια χρήση της εν λόγω άρσης απορρήτου, που υπαγορεύεται από τη φύση του πράγματος, προφανώς δημιουργεί τριβές με τις ως άνω αρχές. Ας δούμε μερικά προβλήματα:

1. Η άρση του απορρήτου διατάσσεται μεν από Εισαγγελέα Εφετών, για λόγους μείζονος προστασίας (ρύθμιση που είναι πολύ σωστή, καθώς δεν αφήνει όλη αυτήν την επικίνδυνη εξουσία σε ένα πολιτικό πρόσωπο), αλλά η σχετική εισαγγελική διάταξη, η οποία προφανώς και δεν δημοσιεύεται, δεν φέρει καθόλου αιτιολογία σύμφωνα με το άρ. 5 παρ. 1 Ν. 2225/1994. Η ρύθμιση αυτή διαφέρει ριζικά από τα ισχύοντα για την άρση απορρήτου στο πλαίσιο μιας ποινικής διαδικασίας, όπου απαιτείται πάντοτε ειδική και εμπεριστατωμένη αιτιολογία. Η προφανής συνέπεια είναι ότι κανένα δικαστικό ή άλλο όργανο δεν μπορεί εκ των υστέρων να κρίνει αν καλώς διατάχθηκε η άρση του απορρήτου ή όχι.

2. Η άρση δεν κοινοποιείται στον καθού μετά τη λήξη της, με τροποποίηση που ψήφισε η παρούσα κυβέρνηση στο άρ. 5 παρ. 9 Ν. 2225/1994. Ενώ πριν δηλαδή υπήρχε η νομική δυνατότητα της ενημέρωσης του καθού, εις βάρος του οποίου προφανώς δεν προέκυψε κάτι ενοχοποιητικό, τώρα η δυνατότητα αυτή εξέλιπε. Αυτό όμως σημαίνει ότι ο καθού δεν μπορεί να ελέγξει δικαστικώς την άρση που τού επεβλήθη, αφού προϋπόθεση του δικαστικού ελέγχου αποτελεί η ενημέρωσή του. Το σημείο αυτό βρίσκεται σε αντίθεση με τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων.

3. Ποια είναι η έκταση της εν λόγω άρσης απορρήτου; Φαίνεται ότι είναι μεγάλη, αλλά δεν έχουμε επαρκή στοιχεία, και αυτό συνιστά πρόβλημα. Η έκθεση πεπραγμένων της ΑΔΑΕ του 2020 (σελ. 59-60) αναφέρει σχεδόν 14.000 σχετικές εισαγγελικές διατάξεις, αλλά οι διατάξεις αυτές αφορούν και συνέχιση μιας ήδη αρξαμένης άρσης απορρήτου, καθώς και παύση της, ενώ επίσης μια διάταξη μπορεί να αφορά και πλείονες καθών στρέφεται. Με άλλα λόγια, δεν γνωρίζουμε πόσους παρακολουθεί η ΕΥΠ κάθε χρόνο (και ίσως πρέπει μια τέτοια γνώση να μην είναι ευρέως διαθέσιμη, αλλά τέλος πάντων δεν μπορεί να εκφεύγει του κοινοβουλευτικού ελέγχου υπό συνθήκες εμπιστευτικότητας).

4. Ελλείψει αξιόπιστων στατιστικών, δεν γνωρίζουμε πόσες αιτήσεις υποβάλλονται και πόσες απορρίπτονται. Γιατί ναι μεν ο Εισαγγελέας Εφετών διατάσσει, αλλά ο Εισαγγελέας δεν μπορεί να γνωρίζει εξ ιδίων ποιες πληροφορίες ακριβώς έχει η Αρχή που ζητεί την άρση ούτε πόσο αξιόπιστες είναι. Υπάρχει λοιπόν η υποψία και ο φόβος μήπως ο Εισαγγελέας είναι απλώς σφραγιδοθέτης, που επικυρώνει τυπικά και μηχανικά τις αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού.

Ο συνδυασμός όλων αυτών των παραγόντων είναι δυνάμει εκρηκτικός. Με λίγη κακή θέληση και λόγω του κλίματος μυστικοπάθειας, μια κυβέρνηση θα μπορούσε να παρακολουθεί, χωρίς ικανά θεσμικά αντίβαρα, μερικούς δεκάδες χιλιάδες πολιτικούς, επιχειρηματίες, δημοσιογράφους, κομματικά στελέχη, συνδικαλιστές, ενστόλους, ενεργούς πολίτες, αλλοδαπούς κ.λπ. Θα μπορούσε, πιο πεζά, να αναπτυχθεί μέσα στις αρμόδιες υπηρεσίες και ένα εμπόριο παρακολουθήσεων για λόγους επαγγελματικούς, βιομηχανικούς, ακόμη και συναισθηματικούς. Δεν ισχυρίζομαι ότι έχουν γίνει αυτά, γιατί δεν το γνωρίζω, κρίνω όμως ότι το θεσμικό πλαίσιο δεν είναι πολύ πειστικό. Οπότε, ευκαιρίας δοθείσης, ας απαιτήσουμε κάποιες απαντήσεις από την κυβέρνηση.

Ο Αθανάσιος Αναγνωστόπουλος είναι διδάκτωρ Ποινικού Δικαίου, δικηγόρος