Ο Φρανκενστάιν και οι αμβλώσεις

Την ιδέα την είχε ένας «τρελός, κακός και επικίνδυνος τύπος», όπως είχε χαρακτηρίσει τον Λόρδο Βύρωνα μια από τις ερωμένες του, η Λαίδη Κάρολαϊν Λαμπ. Ο ίδιος έγραψε το βαμπιρικό «Απόσπασμα». Νικήτρια όμως αναδείχθηκε η Μέρι Σέλεϊ με το περίφημο «Φρανκενστάιν ή ο Σύγχρονος Προμηθέας». Δύο αιώνες αργότερα, μελετώντας τη θέση της Σελήνης στον ουρανό εκείνη την περίοδο πάνω από τη συγκεκριμένη βίλα, οι αστρονόμοι θα έφταναν στο συμπέρασμα ότι η έμπνευση για το βιβλίο αυτό, που θα κυκλοφορούσε την Πρωτοχρονιά του 1818, ήρθε στη Σέλεϊ στις 2 το πρωί της 16ης Ιουνίου 1816.

«Οταν ένα ποίημα προσφέρεται στο κοινό», είπε κάποτε η Σίλβια Πλαθ στη μητέρα της, «το δικαίωμα της ερμηνείας του ανήκει στον αναγνώστη». Και το βιβλίο της Σέλεϊ έχει δεχθεί ουκ ολίγες ερμηνείες. Η εικόνα μας για το δημιούργημα του Βικτόρ Φρανκενστάιν, για παράδειγμα, είναι ότι επρόκειτο για ένα Τέρας («Μήπως το Τέρας είμαι εγώ; Ή εσύ;», αναρωτιόταν η Λένα Κιτσοπούλου στην παράσταση που ανέβασε πρόσφατα στη Στέγη του Ιδρύματος Ωνάση), παρόλο που η συγγραφέας δεν χρησιμοποίησε ποτέ αυτή τη λέξη. Κάποιοι είδαν το βιβλίο ως ένα δημοψήφισμα για τη Γαλλική Επανάσταση. Κάποιοι άλλοι χρησιμοποίησαν θεατρικές ή κινηματογραφικές εκδοχές του για να απευθύνουν προειδοποιήσεις προς τους τεχνολόγους της Σίλικον Βάλεϊ. Σε μια ανάλογη άσκηση αυθαιρεσίας, η βουλγαρικής καταγωγής συγγραφέας Μαρία Πόποβα υποστηρίζει ότι το συγκεκριμένο βιβλίο είναι ένα από τα πρώτα που θέτει το ζήτημα του τι καθιστά ένα σώμα προσωπικότητα. Και αποτελεί την πιο αποστομωτική απάντηση στην πρόσφατη απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου των ΗΠΑ για τις αμβλώσεις.

H έννοια των αναπαραγωγικών δικαιωμάτων δεν υπήρχε βέβαια στον πολιτισμικό ορίζοντα της Μέρι Σέλεϊ, γράφει η Πόποβα στο blog της The Marginalian. Οι γυναίκες δεν είχαν άλλωστε τότε βασικά ανθρώπινα δικαιώματα. Δεν μπορούσαν να ψηφίσουν. Δεν μπορούσαν να σπουδάσουν στο πανεπιστήμιο. Σε ολόκληρο τον αιώνα που έζησε η Σέλεϊ, μόλις τέσσερις γυναίκες κατάφεραν να πάρουν διαζύγιο, κι αυτό αφού απέδειξαν ότι οι σύζυγοί τους τις κακοποιούσαν βάναυσα. Οι άνδρες μπορούσαν να χτυπούν και να βιάζουν ελεύθερα τις γυναίκες τους, που θεωρούνταν κτήμα τους. Οι γυναίκες δεν μπορούσαν να κατέχουν τίποτα, ούτε καν το σώμα τους.

Kόρη μιας γυναίκας που πέθανε έντεκα ημέρες μετά τη γέννα, και θα έμενε στην ιστορία ως ιδρύτρια ενός κινήματος που αργότερα θα ονομαζόταν φεμινισμός, η Μέρι άρχισε να γράφει τον Φράνκενσταϊν όταν είχε ήδη χάσει το πρώτο από τα τέσσερα παιδιά που έκανε πριν συμπληρώσει τα 24 χρόνια της (άλλα δύο θα πέθαιναν στην εφηβεία τους, ενώ ένα ακόμη χάθηκε από μια τόσο βίαιη αποβολή, που κόντεψε να πεθάνει κι εκείνη από αιμορραγία και σώθηκε όταν ο άνδρας της την έβαλε σε μια μπανιέρα γεμάτη με πάγο). Ο νεαρός επιστήμονας δημιουργεί ένα Πλάσμα από ματαιοδοξία και μοναξιά και όταν βλέπει τι έκανε το βάζει στα πόδια πανικόβλητος. «Σε μια έκρηξη ενθουσιώδους τρέλας», μονολογεί, «δημιούργησα ένα έλλογο πλάσμα με τη δέσμευση να εξασφαλίσω, στον βαθμό των δυνατοτήτων μου, την ευτυχία του και την ευημερία του. Αυτό ήταν το καθήκον μου. Ακόμη υψηλότερο όμως ήταν το καθήκον μου προς τα πλάσματα του δικού μου είδους, γιατί εκεί υπήρχε μεγαλύτερη αναλογία ευτυχίας ή δυστυχίας».

Στην άλλη πλευρά, στερημένο από τους δεσμούς της αγάπης, το Πλάσμα καταλαμβάνεται από μια τέτοια αυτοαπέχθεια, ώστε καταστρέφει διάφορους αθώους περαστικούς που συναντά στον δρόμο του. «Είμαι μοχθηρός επειδή είμαι δυστυχής», αναφωνεί, σε μια από τις συγκλονιστικότερες, και διαρκώς επίκαιρες, φράσεις της παγκόσμιας λογοτεχνίας. «Ω, αστέρια και σύννεφα και άνεμοι, αν πραγματικά με λυπάστε, συντρίψτε την αίσθηση και τη μνήμη!».

To μήνυμα που στέλνει η Σέλεϊ είναι πεντακάθαρο, καταλήγει η Πόποβα: η ζωή δεν πρέπει να δημιουργείται αν δεν περιβάλλεται από αγάπη. Σε αντίθετη περίπτωση, καταδικάζει όσους εμπλέκονται σ’ αυτήν σε έναν ζώντα θάνατο. Ενας κόσμος χωρίς την επιλογή του τερματισμού μιας ζωής που συνελήφθη χωρίς να πρέπει, και δεν έχει ακόμη ξεκινήσει, είναι ένας κόσμος που καταδικάζει εκατομμύρια στη μοίρα του δόκτορα Φρανκενστάιν.

Mέρι Σέλεϊ (1797-1851)

Επίκαιρη και προφητική

Κάθε βιβλίο είναι ένα μωρό, ζωντανό, αλλά ο «Φρανκενστάιν» είναι κάτι άλλο, μια μη φυσιολογική γέννα, λες και η συγγραφέας συγκόλλησε τα γραπτά άλλων ανθρώπων, μεταξύ των οποίων του πατέρα της και του άνδρα της, έγραφε πριν από μερικά χρόνια η καθηγήτρια Ιστορίας Τζιλ Λεπόρ στον «New Yorker». Είναι επίσης τέσσερις ιστορίες σε μία: μια αλληγορία, ένα παραμύθι, ένα επιστολικό μυθιστόρημα και μια αυτοβιογραφία. Οκτώ χρόνια και πολλούς θανάτους αργότερα – περιλαμβανομένου κι εκείνου του νεαρού της συζύγου -, η Μέρι Σέλεϊ θα συνέχιζε τον προβληματισμό της σε ένα άλλο βιβλίο, επίσης επίκαιρο και επίσης προφητικό. Λεγόταν «Ο τελευταίος άνθρωπος» και φανταζόταν έναν κόσμο του 21ου αιώνα όπου έχει ενσκήψει μια φονική πανδημία. Ενας άνθρωπος μόνο έχει επιβιώσει. Παρά τη φαντασία του, παρά τις γνώσεις του, δεν κατάφερε να σώσει κανέναν άλλον.