Νους Ποιητικός

Από τη Γαλάτεια του Πυγμαλίωνα ως τον HAL της «Οδύσσειας του Διαστήματος», τη Ραχήλ του Blade Runner και τους υπολογιστές που ελέγχουν τους ανθρώπους στο Matrix, η τέχνη θριάμβευσε δίνοντας ανθρώπινα χαρακτηριστικά στα τεχνουργήματα των ανθρώπων. Όμως στη ζωή τα πράγματα είναι διαφορετικά: ο μηχανικός Blake Lemoine, που ισχυρίστηκε ότι το πρόγραμμα LaMDA (Language Model for Dialogue Applications) της Alphabet-Google, έχει νοημοσύνη και αυτοσυνείδηση,  τιμωρήθηκε από την εταιρεία του με αργία.

Δεν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα οι ισχυρισμοί του ότι το πρόγραμμα έχει τέτοια ανθρώπινα χαρακτηριστικά, δήλωσε η Google – καίτοι φαίνεται ότι το πρόγραμμα θα περνούσε το περίφημο Turing Test για τον έλεγχο της «νοημοσύνης» των υπολογιστών, που έγκειται στο να συζητάς με (κρυμμένο) υπολογιστή και να νομίζεις ότι μιλάς με άνθρωπο.

Αλλά ακόμη και αυτό, απαντά ο φιλόσοφος John Searle, δεν σημαίνει ότι ο υπολογιστής διαθέτει νοημοσύνη: κάποιος κλεισμένος σε «κινεζικό δωμάτιο» που του υποβάλλουν ερωτήσεις με κινέζικα ιδεογράμματα και διαθέτει τυφλοσούρτη στα ελληνικά που λέει «αν σου δώσουν το ιδεόγραμμα 1.082, εσύ θα δώσει το ιδεόγραμμα 138», μπορεί να απαντά σωστά, όμως δεν γνωρίζει την κινεζική· τη γνωρίζουν  εκείνοι που έφτιαξαν τον τυφλοσούρτη.

Ο Searle υποστηρίζει ότι η νοημοσύνη είναι βιολογικό φαινόμενο, «έκκριση» του ανθρώπινου οργανισμού, όπως ο ιδρώτας ή το σάλιο, και οι μηχανές δεν μπορούν να έχουν ανθρώπινες εκκρίσεις. Πάντως η θεωρία του ανήκει στην κατηγορία των «φυσικοκρατικών» (physicalist) αντιλήψεων, που υποστηρίζουν ότι δεν υπάρχει δυισμός Ψυχής-Σώματος (Καρτέσιος) ή Νου-Σώματος (Αριστοτέλης): νοημοσύνη και  συνείδηση είναι υλικές εκδηλώσεις. Η ιδιαίτερη προσέγγιση που τις θεωρεί εγκεφαλικές λειτουργίες κυριαρχεί σήμερα στη μελέτη των νοητικών διαδικασιών μέσω της «γνωσιακής επιστήμης» (cognitive sciences).

Αλλά η φυσικοκρατία -ο «υλισμός» των προηγούμενων αιώνων- αναδείχθηκε σε κυρίαρχη φιλοσοφική  προσέγγιση μόνο όταν έγινε σαφές ότι «το βιβλίο της φύσης είναι γραμμένο στη γλώσσα των μαθηματικών» (Γαλιλαίος) και προέκυψαν οι μεγάλες θεωρίες για τη βαρύτητα, τη σχετικότητα, την κβαντομηχανική. Τα μαθηματικά, είναι δημιούργημα της φυσικής που τα ίδια περιγράφουν; Δεν υπάρχει κάποιο πρόβλημα εδώ με τη φυσικοκρατία; Σκέφτονται τον εαυτό τους οι εξισώσεις της φυσικής;

Για τούτο, η αριστοτελική θέση ότι ναι μεν η ψυχή είναι ένα με το σώμα και πεθαίνει με αυτό, υπάρχει όμως «νους ποιητικός» -κοινός για όλους τους ανθρώπους, ο νους καθενός μας είναι μέρος του συμπαντικού νου- που είναι η αιτία της νοημοσύνης και της συνείδησης διατηρεί -για μένα- τη γοητεία της· ώσπου να βρούμε κάτι πειστικότερο ή ποιητικότερο.