Η αιτία και η αφορμή

Οπως πιθανόν θα συμβούλευε και ο Ρίτσαρντ Ντρέιφους ως ψυχαναλυτής τον Μπιλ Μάρεϊ ως υποχόνδριο στη σπαρακτική κομεντί του Φρανκ Οζ «Επιτέλους, τι θα γίνει με τον Μπομπ;» (1991), ένα από τα πρώτα μωρουδίστικα βήματά μας στην επικράτεια του Ορθού Λόγου, τα περίφημα baby steps, θα ήταν να μάθουμε – κυριολεκτικά, να εκπαιδευτούμε – να διακρίνουμε τις αιτίες από τις αφορμές. Ακούγεται αυτονόητο, αλλά κάθε άλλο παρά είναι. Από το Δημοτικό ακόμη μας ενσταλάζουν την εντύπωση ότι η αφορμή είναι κάτι επιδερμικό και περιστασιακό, σε αντίθεση με την αιτία που είναι κάτι βαθύτερο και μονιμότερο, αλλά ελάχιστοι από εμάς διατηρούμε την ίδια εντύπωση και ως ενήλικοι, εάν την έχουμε αντιληφθεί ευθύς εξαρχής. Η ειδησεογραφία στα ΜΜΕ (όχι μονάχα επί των ημερών μας, μα διαχρονικά) βρίθει από αφορμές που σπανίως έως ουδέποτε οδηγούν στις αντίστοιχες αιτίες· εμφανίζονται κι εξαφανίζονται ως διάττοντες αστέρες.

Μια καλή μέθοδος είναι να ξεφορτωθούμε εγκαίρως την περιπτωσιολογία: αφού πρώτα συλλέξουμε αρκετές περιπτώσεις ώστε να τεκμηριώσουμε αξιόπιστα πως η εκάστοτε αφορμή δεν είναι αδέσποτη κι επιβάλλεται να εντοπίσουμε τη γενεσιουργό της αιτία, να αφήσουμε κατόπιν στην άκρη τα data κάθε περίπτωσης και να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στα κοινά τους χαρακτηριστικά. Δεν έχει σημασία πώς λέγεται ο χτεσινός ή ο προχτεσινός απατεώνας, ούτε ποια ήταν η πολιτική του τοποθέτηση – εκτός και αν πιστεύετε πως κάποια ονοματεπώνυμα διατηρούν «καρμική» σχέση με την απάτη ή κάποιοι πολιτικοί χώροι έλκουν απατεώνες κατ’ αποκλειστικότητα (οπότε και αυτό το κείμενο ελάχιστα θα πρέπει να σας κινεί το ενδιαφέρον). Εχει σημασία όμως εάν οι εν λόγω απατεώνες, ανεξαρτήτως συνθηκών και καταγωγής, συμπεριφέρονται σαν ινδικά χοιρίδια που επαναλαμβάνουν πάντοτε το ίδιο λάθος στο ίδιο ερέθισμα.

Ανέκαθεν μου κέντριζαν την περιέργεια οι απατεώνες που συσσώρευαν μεγάλα πλούτη με λογής λογιών λοβιτούρες. Με τον καιρό άρχισα σχεδόν να συμπαθώ (το «σχεδόν» ως διευκρίνιση πως η συμπάθειά μου δεν υπερέβαινε ποτέ την επιθυμία μου να αποδοθεί κάποτε δικαιοσύνη και να τους δω πίσω από τα σίδερα) εκείνους που περιορίζονταν να πλουτίσουν – εάν υφίσταται τέτοιο οξύμωρο! – δίχως να προκαλέσουν στην ανθρωπότητα ανεπανόρθωτη ζημία ή, ακόμη χειρότερα, να της κουνήσουν το δάχτυλο δασκαλίστικα. Αυτοί οι δεύτεροι στέκονταν σταθερά ένα σκαλοπάτι πιο κάτω στις συμπάθειές μου· εντάξει, φίλε μου, εσύ πλούτισες, καλοφάγωτα, μη μας τα πρήζεις τώρα με τις ηθικοπλαστικές σου νουθεσίες, τα αγαθά της αποταμίευσης, τον μέρμηγκα και τον τζίτζικα… Ωστόσο, υπήρχε και χαμηλότερο σκαλοπάτι: εκείνοι που όχι μονάχα αναγόρευαν τον εαυτό τους σε φωτεινό παράδειγμα για όλους εμάς τους υπόλοιπους, αλλά έτρεφαν και υψηλές πολιτικές φιλοδοξίες. Τουτέστιν; Δεν περιορίζονταν να δείξουν σ’ εμάς τους ανεπίδεκτους «πώς βγαίνουν τα λεφτά», αλλά ήθελαν και να σταδιοδρομήσουν στον δημόσιο βίο ως εκφραστές των δικών μας προσδοκιών και των δικών μας ονείρων. Ε, παραπάει! Συγγνώμη, δηλαδή, αλλά δεν είναι σωστό να εμπαίζεις τόσο ξετσίπωτα τα κορόιδα. Αυτή η συμπεριφορά ενέχει σαδισμό πέραν κάθε επιτρεπτού ορίου.

Τυχαία είδα προχτές σ’ ένα συνδρομητικό κανάλι το «Μπλόκο» (1965) του Αδωνη Κύρου. Στην τελευταία συγκλονιστική σκηνή έχει ολοκληρωθεί η εκτέλεση όσων ομήρων υπέδειξαν νωρίτερα οι κουκουλοφόροι έλληνες καταδότες και ο γερμανός επικεφαλής αξιωματικός παροτρύνει τους καταδότες να πλιατσικολογήσουν τα πτώματα: «Ο,τι βρείτε, δικό σας!». Οι κουκουλοφόροι πέφτουν σαν κοράκια πάνω στους νεκρούς, αδειάζουν τσέπες, αφαιρούν ρολόγια και βέρες και την ίδια στιγμή, κατόπιν εντολής, ένας γερμανός στρατιώτης πολυβολεί τους κουκουλοφόρους. Είναι αυτό που λένε: «Σε σιχάθηκε και το πετσί σου».