Ασκηση Ιστορίας

Για ακόμα μία χρονιά, το θέμα της Εκθεσης για τους απόφοιτους των ημερήσιων γενικών λυκείων στις Πανελλαδικές μπορεί να απαντηθεί με τον κοινότοπο τρόπο της φροντιστηριακής διδασκαλίας, που συνοψίζει τα κλισέ του εκπαιδευτικού συστήματος και της καθημερινότητας όλων μας (κι αυτό ανεξάρτητα από το κείμενο του ιστορικού Ραϋμόνδου Αλβανού που χρησιμοποιήθηκε για να εισαγάγει το θέμα). Γιατί μαθαίνουμε Ιστορία; Τα φροντιστήρια απαντούν ότι μαθαίνουμε Ιστορία επειδή η γνώση του παρελθόντος μας συμβάλλει στην κατανόηση της σύγχρονης εποχής και στη συνειδητοποίησή μας, ατομική και συλλογική. Εύλογη απάντηση, σε έναν κόσμο που συνεχώς αναρωτιέται για τη χρησιμότητα των επιλογών του. Μαθαίνοντας Ιστορία, δεν χάνουμε τον χρόνο μας, άριστα είκοσι με τόνο. Αλλα τρία μαθήματα και φύγαμε για τις παραλίες.

Αλλά πάλι δεν είναι κι εύκολο για έναν μαθητή να σκεφτεί διαφορετικά την Ιστορία. Ως εργαλείο χρησιμοποιείται από τα κράτη, ως εργαλείο τη χρησιμοποιούν τακτικά και οι εκπαιδευτικοί θεσμοί, στο πλαίσιο μιας υποτιθέμενης αυτογνωσίας που προϋποθέτει την εθνική ταυτότητα και, στο πλαίσιό της, τις αξίες και τις απαξίες μας, τους εχθρούς και τους φίλους μας, τις εποποιίες μας – δεν γράφω και τα λάθη μας επειδή καμία ταυτότητα που εκφράζεται επιθετικά δεν κάνει λάθη. Εργαλείο θεωρείται η Ιστορία και για τις ιδεολογίες, στην Ελλάδα που είχαμε έναν πολύ σοβαρό Εμφύλιο για ιδεολογικούς λόγους το γνωρίζουμε καλά: στην προσπάθεια να γραφτεί η ιστορία του Εμφυλίου, αναμετρήθηκαν το κράτος (που είχε νικήσει) και η Αριστερά (που είχε ηττηθεί), με αποτέλεσμα στην πορεία ο λόγος της Αριστεράς να κυριαρχήσει διότι, χάριν των μετεμφυλιακών διωγμών που παρατάθηκαν και στη χούντα, οι αριστεροί ιστορικοί κατάφεραν να υπερισχύσει το δικό τους νόημα. Χρειάστηκε πολύς κόπος και πολλές ιδεολογικές μάχες για να αντικρούσει το αριστερό αφήγημα περί Εμφυλίου μια νεότερη σχολή ιστορικού αναθεωρητισμού.

Η Ιστορία δηλαδή έχει πολιτικό υπόβαθρο και, συχνά, παίζει πολιτικό ρόλο στο παρόν; Ε, προφανώς. Το νόημα και τα μηνύματα της Ιστορίας τα ορίζουν σε μεγάλο βαθμό οι δυνάμεις που έχουν την ιδεολογική ηγεμονία. Δείτε, για παράδειγμα, την εξέλιξη του εθνικού μας αφηγήματος, όπως το ορίζει ο Κωνσταντίνος Παπαρρηγόπουλος: ενότητα και συνέχεια από την αρχαιότητα έως σήμερα (με ενδιάμεσο κρίκο το Βυζάντιο), Μεγάλη Ιδέα για την κρατική επέκταση με την ενσωμάτωση όλων των περιοχών όπου κατοικούν Ελληνες. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Μεγάλη Ιδέα αμφισβητήθηκε – αλλά, πάλι, με ποιο ιδεολογικό κίνητρο η Ελλάδα ενσωμάτωσε τα Γιάννινα, τη Θεσσαλονίκη και τη Μακεδονία, τη Θράκη;

Αρα, η Ιστορία είναι ένα πεδίο έρευνας και στοχασμού, αμφισβητήσεων και αναδιατυπώσεων. Ο γάλλος ιστορικός Πατρίκ Μπουσερόν («Τι μπορεί να κάνει η Ιστορία», Πόλις, 2017) καλεί για μελέτη του παρελθόντος αποδομητικά, με έμφαση στις καμπές της εξέλιξης, στη συνέχεια και στις ασυνέχειες του ιστορικού χρόνου, χωρίς τις δεδομένες βεβαιότητες. Γράφει σχετικά:

«Η Ιστορία […] μπορεί […] να είναι η τέχνη της ασυνέχειας. Εχει τον τρόπο να γίνεται πολύ άβολη διαταράσσοντας την καθορισμένη χρονολογική σειρά των γεγονότων. Υπονομεύει τις γενεαλογίες, αποσυντονίζει τις ταυτότητες και ανοίγει ένα διάκενο στον χρόνο, όπου το ιστορικό γίγνεσθαι ανακτά το δικαίωμά του στην αβεβαιότητα και γίνεται, έτσι, δεκτικό στις δυνατότητες κατανόησης του παρόντος».

Είναι δηλαδή η Ιστορία γοητευτικό κεφάλαιο και πρόκληση για ανήσυχα μυαλά. Πράγματα που η Εκθεση δεν τα θεωρεί απαραίτητα.