Στα χαμάμ της Θεσσαλονίκης

Ο κινηματογράφος Αίγλη της αγαπημένης μου Θεσσαλονίκης, όπου βρισκόμουν συχνά για να απολαύσω τις θρυλικές αμερικανικές ταινίες του ’50 και του ’60, είχε θολωτή οροφή χρωματισμένη στο γαλάζιο του ουρανού με πολλά χρυσά αστεράκια. Η ζέστη μέσα ήταν αφόρητη, τα ντουβάρια έσταζαν νερό (τα καλοκαίρια λειτουργούσε ευτυχώς υπαίθριο τμήμα) λόγω πολυκοσμίας και έλλειψης εξαερισμού φυσικά, αλλά κυρίως γιατί το κτίριο λειτουργούσε ως χαμάμ πριν μετατραπεί σε συνοικιακό σινεμά. Εβγαινα ιδρωμένος από την αίθουσα και έφευγα κατευθείαν για το σπίτι, ένα ευάερο παλιό διώροφο τουρκόσπιτο στην οδό Δημητρίου Πολιορκητού 10 με συνεχή τζαμαρία χωρίς παντζούρια και με ξύλινα καΐτια σε όλο το μήκος της μακρόστενης σάλας που έβλεπε στον κήπο.

Το σπίτι διέθετε κουζίνα με νιπτήρα, μικρή τουαλέτα και ξυλόφουρνο με ενσωματωμένο καζάνι για το πλύσιμο ρούχων, δωμάτιο λουτρού δεν υπήρχε. Μία φορά την εβδομάδα, μια τσίγκινη σκάφη στο μέσο της κουζίνας έπαιζε τον ρόλο της μπανιέρας μου. Η θεία Ελισάβετ μού έριχνε ζεστό νερό από το καζάνι για να λούσω κυρίως το κεφάλι και κάπως το σώμα μου, χρησιμοποιώντας ένα μπρούντζινο ομφαλωτό τάσι που έφερε περιμετρικά στο χείλος τη στικτή επιγραφή HATIRA, που στην τουρκική γλώσσα σημαίνει σουβενίρ ή αναμνηστικό. Η θεία το είχε μάλλον αγοράσει από κάποιο χαμάμ για να θυμάται την εμπειρία. Το είχα ως πρόσφατα στην κατοχή μου πριν το χαρίσω σε κάποιον φίλο συλλέκτη.

Κάποιες Κυριακές ήταν προγραμματισμένες για την τελετουργία του χαμάμ. Η θεία Ελισάβετ με έπαιρνε συχνά μαζί της στο παλιό οθωμανικό Πασά Χαμάμ, αν δεν κάνω λάθος, που λειτουργούσε τότε κοντά στην εκκλησία των Αγίων Αποστόλων. Οικοδομήθηκε από τον Τσεζερί Κασίμ πασά το 1520. Οπως πληροφορήθηκα, τα τελευταία χρόνια απαλλοτριώθηκε και λειτουργεί ως αποθήκη αρχαίων του μετρό! Η τεράστια κεντρική αίθουσα με τα θολάρια στο ταβάνι, όπως μου φάνηκε όταν την αντίκρισα μπαίνοντας και κρατώντας σφικτά τη θεία από το χέρι, ήταν γεμάτη υδρατμούς, η ζέστη αφόρητη με τον ιδρώτα να στάζει, μετά βίας διέκρινα γύρω γούρνες με όγκους σωμάτων ανακατεμένες και ανοίγματα που οδηγούσαν σε πλευρικά δωμάτια με πέτρινους πάγκους, όπου η θεία ξάπλωσε μπρούμυτα να της τρίψουν την πλάτη για να βγουν τα «μακαρόνια» ανάμεικτα με τον ιδρώτα.

Το οθωμανικό χαμάμ, όπως έμαθα αργότερα, αποτελεί συνέχεια του θερμαινόμενου λουτρού των ρωμαϊκών χρόνων. Η μεγάλη συμβολή των Ρωμαίων στον τομέα του λουτρού ήταν η ανακάλυψη του υπόκαυστου τον 1ο αι. π.Χ. Περιελάμβανε αποδυτήρια, χώρους για ατμόλουτρο (caldarium), για εφίδρωση (laconicum) και δωμάτια με χλιαρό νερό (tepidarium). Η ανάγκη για τροφοδότηση των κολοσσιαίων ενίοτε αυτών λουτρών, όπως του Αγρίππα (του 33 π.Χ.), του Νέρωνα, του Αδριανού, του Καρακάλλα και του Διοκλητιανού, με τεράστιες ποσότητες νερού εξασφαλίστηκε με την κατασκευή εντυπωσιακών υδραγωγείων που έφερναν νερό από μεγάλες αποστάσεις. Οι θέρμες αυτές διέθεταν πολύπλοκες κατασκευές, όπως υποδαπέδια, εντοίχια πολυδάπανα συστήματα θέρμανσης, δεξαμενές, πισίνες, κλιβάνους, ιδιαίτερους χώρους για τις γυναίκες και μεγάλο αριθμό υπαλλήλων, όπως επιστάτες, χειρομαλάκτες και γιατρούς. Στο λουτρό, στην εφίδρωση, στη χειρομάλαξη αποδόθηκαν θεραπευτικές ιδιότητες, όπως στο χαμάμ, και τεκμηριώθηκαν ιατρικά, με αποτέλεσμα να προστεθούν νέες εγκαταστάσεις, να αυξηθεί η πολυτέλεια και ο διάκοσμος γενικά με ψηφιδωτά δάπεδα και με αγάλματα και να επιτρέπεται σε γυναίκες και άνδρες να επισκέπτονται μαζί τις θέρμες. Εχει υπολογιστεί ότι για τη συνεχή τροφοδοσία των θερμών με καύσιμα απαιτούνταν καθημερινά το φορτίο μιας βοδάμαξας σε ξύλα βάρους περίπου 500 κιλών. Δηλαδή για τις ετήσιες ανάγκες θέρμανσης των λουτρών μιας επαρχιακής πόλης χρειαζόταν η υλοτόμηση ενός εκταρίου δασικής έκτασης. Το φυσικό περιβάλλον πληρώνει ανέκαθεν το κόστος της «ευημερίας» των ανθρώπων.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος στην αρχαία Μεσσήνη