Τα «συλλεκτικά» πακέτα τσιγάρων

Υπήρξα δυστυχώς καπνιστής από τα γυμνασιακά μου χρόνια ως την έβδομη αν θυμάμαι καλά δεκαετία του βίου μου. Εχω δοκιμάσει όλες τις μάρκες, άφιλτρα βαριά, μυρωδάτα, ελληνικά κυρίως αλλά και ξένα, βαριά και ελαφρά, τσιγάρα με φίλτρο ακόμα και στριφτά με τσιγαρόχαρτα. Το τετράγωνο πλακέ πακέτο των είκοσι σιγαρέτων, κατασκευασμένο από σκληρό χαρτόνι με ζωγραφισμένη την άνω επιφάνεια υπήρξε για χρόνια ο σταθερός συνοδός μου με πολλαπλές χρήσεις: κάπνισμα, παιχνίδι, σημειωματάριο, έργο τέχνης και κουτί συσκευασίας αντικειμένων, συμπεριλαμβανομένων ευρημάτων από ανασκαφές. Στις αποθήκες των μουσείων που έτυχε να εργαστώ έπιασα στα χέρια μου δεκάδες πακέτα τσιγάρων από προπολεμικές χαμένες στον χρόνο βιομηχανίες και από πρόσφατες μάρκες, γεμάτα αρχαία μικροαντικείμενα με τις ενδείξεις εύρεσης γραμμένες πάνω τους από το χέρι αρχαιολόγων παλαιών γενεών που υπήρξαν για μένα πρόσωπα «μυθικά». Τα πακέτα αυτά του πρόσφατου νεοελληνικού παρελθόντος έχουν αναδειχθεί νομίζω σε συλλεκτικά και μουσειακά αντικείμενα, εκφραστές μιας ιστορικής περιόδου με πολλαπλό ενδιαφέρον.

Στις γειτονιές της Θεσσαλονίκης έπαιζα συχνά με φίλους ομαδικά παιχνίδια. Ενα από αυτά παιζόταν με πέτρινες «αμάδες» και στοίβες από πολύχρωμα «χαρτόνια», διακοσμημένα δηλαδή καπάκια τσιγαρόκουτων που μαζεύαμε τριγυρίζοντας στους δρόμους και τις γειτονιές, παίζαμε βέβαια και άλλα χαμένα σήμερα παιχνίδια, αποκλειστικά αγορίστικα όπως το «τσιλίκι Τσομάκα» και άλλα που θεωρούνταν κοριτσίστικα, όπως «τα σκαλιστά». Θυμάμαι τον πατέρα μου να σταματά ξάφνου στον δρόμο καθώς βαδίζαμε μαζί, να βγάζει το σκληρό πλακέ πακέτο του με τα τσιγάρα από την τσέπη και να σημειώνει πάνω με μολύβι κάποιον στίχο ποιήματος που τον απασχολούσε. Τον σημείωνε μην τον ξεχάσει, για να τον αντιγράψει αργότερα στο σπίτι σε τετράδιο. Φύλλα τετραδίων με σχεδιάσματα ποιημάτων έβλεπα συχνά κρεμασμένα στην τουαλέτα στη διάρκεια «των πέτρινων χρόνων». Πληροφορήθηκα αργότερα ότι λογοτέχνες, κυρίως ποιητές εκείνης ακριβώς της περιόδου (του ’40 – ’60) χρησιμοποιούσαν πακέτα των τσιγάρων τους για σημειώσεις σημαντικές.

Συγκεντρώνω σε ηλεκτρονικό αρχείο εικόνες πακέτων από τσιγάρα που διαφημίζουν το περιεχόμενό τους με θέματα ελκυστικά και υπαινικτικά, με ελκυστικά πρόσωπα γυναικών που καπνίζουν αρειμανίως, με ποικίλα θέματα φιλοτεχνημένα από καλλιτέχνες αξιόλογους, τα ονόματα των οποίων δυστυχώς δεν αναγράφονται. Παραθέτω για παράδειγμα εικόνες από σημαντικές καπνοβιομηχανίες μιας εποχής.

Αξίζει, πιστεύω, να γραφτεί ένα βιβλίο – άλμπουμ για τα «καλλιτεχνικά εξώφυλλα» αυτών των παλαιών «μουσειακών» πακέτων που μιλούν τη δική τους χρωματιστή γλώσσα για την ιστορία του τσιγάρου στη χώρα μας και του καπνίσματος, που έπρεπε από καιρό να είχε γίνει παρελθόν λόγω της αποδεδειγμένα καταστροφικής επίδρασής του στην υγεία μας.

Ο Πέτρος Θέμελης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας, διευθυντής του προγράμματος της Αρχαίας Μεσσήνης