Γερμανοί, εξόριστοι {LF}και φιλέλληνες

Το περασμένο φθινόπωρο, η Γερμανική Σχολή της Αθήνας διοργάνωσε μια σημαντική έκθεση που αφορούσε την προσωπικότητα του Ρενάτο Μόρντο (1894-1955), το έργο του αλλά και τη σχέση του με την Ελλάδα (θα παρουσιασθεί προσεχώς και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας). Θυμίζω ότι μετά τις διακρίσεις του στο θέατρο του Ντάρμσταντ, στη Φρανκφούρτη και στην Πράγα, ο γεννημένος στη Βιέννη εβραϊκής καταγωγής Μόρντο, συγγραφέας και καθηγητής δραματικής τέχνης και σκηνοθέτης θεάτρου και όπερας, έζησε στην Ελλάδα (1939-1947) και υπήρξε συνιδρυτής της Εθνικής Λυρικής Σκηνής όπου σκηνοθέτησε 19 παραστάσεις. Το 1943 ο Μόρντο συνελήφθη από τους Γερμανούς και μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου από το οποίο αποφυλακίστηκε όταν οι Γερμανοί αποχώρησαν από την Ελλάδα. Οι εμπειρίες του στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου είχαν ως αποτέλεσμα τη συγγραφή του θεατρικού έργου «Χαϊδάρι» το οποίο τον Οκτώβριο του 1944, αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών από τη χώρα μας, ανέβηκε στο θέατρο Κοτοπούλη-Rex υπό τη διεύθυνση, τότε, του Βασίλη Λογοθετίδη.

Η ελληνική μετάφραση αυτού του έργου έγινε κατά πάσα πιθανότητα από τον Δημήτρη Μυράτ ο οποίος είχε παίξει στο ανέβασμά του και η αναζήτησή της στάθηκε αφορμή για τη γνωριμία μου με τον Τόρστεν Ισραελ, τον γερμανό επιστήμονα ο οποίος είναι ο μοχλός λειτουργίας όλης αυτής της προσπάθειας για την ανάδειξη του έργου του Ρ. Μόρντο στην Ελλάδα. Και όχι μόνο του Μόρντο. Εδώ και αρκετό καιρό, ο Ισραελ, που γεννήθηκε στη Λειψία, ζει στην Ελλάδα, είναι παντρεμένος με Ελληνίδα και μιλά άψογα την ελληνική γλώσσα, είναι αφοσιωμένος εκτός άλλων εργασιών του, σε μια ευρύτερη προσπάθεια ανάδειξης του έργου των Γερμανών που αυτοεξορίστηκαν στη χώρα μας, όταν ο ναζισμός επικράτησε στη Γερμανία. Η έκθεση που θα φιλοξενήσει αυτή την προσπάθεια είναι προγραμματισμένη για το 2024 στο Μουσείο Μπενάκη.

Ο Ρ. Μόρντο ήταν μεν ο πιο επιφανής αλλά δεν ήταν ο μόνος διανοούμενος της Γερμανίας που έχοντας εγκαταλείψει τη χώρα του, στις αρχές της δεκαετίας του 1930, βρήκε καταφύγιο στην Ελλάδα. Ανάμεσα στους πρόσφυγες ήταν και μια ιδιαίτερα δυναμική «ομάδα» γερμανών διανοούμενων και καλλιτεχνών, της οποίας τα μέλη, στην Ελλάδα, συνήψαν φιλίες με έλληνες συναδέλφους τους συμμετέχοντας ενεργά στην πολιτιστική ζωή του τόπου. Αυτοί οι άνθρωποι επέμειναν και μεταπολεμικά στην ελληνική εμπειρία και αθόρυβα αλλά ουσιαστικά διαδραμάτισαν σημαντικό ρόλο στις ελληνογερμανικές πολιτιστικές συναλλαγές.

Στα πρόσωπα της πρώτης επιλογής για την έκθεση που προετοιμάζει για το μέλλον στο Μουσείο Μπενάκη ο Τ. Ισραελ, προστίθενται άνθρωποι όπως ο Χέλμουτ φον ντεν Στάιντεν (Μάρμπουργκ/ Λαν 1890 – Ρόδος, 1956), ο Κόνραντ Βέστπφαλ (Βερολίνο 1891 – Βετσχάουζεν/ Βαυαρία, 1976) και η σύζυγός του Ινγκε Βέστπφαλ φον Χόλτσεντορφ (Βιεζόλε 1896 – Βούρτσμπουργκ/ Βαυαρία, 1974). Τα ονόματα αυτά, εδώ είναι από καθόλου έως ελαχίστως γνωστά, όμως το έργο τους είναι τρομερά σημαντικό σε ό,τι αφορά την Ελλάδα.

Ο Χέλμουτ φον ντεν Στάιντεν, φιλόλογος και λογοτέχνης από το περιβάλλον του Στέφαν Γκέοργκε, υπήρξε συγγραφέας θαυμάσιων, πρωτότυπων μελετών για τον Πλάτωνα αλλά και τον σύγχρονο ελληνικό πολιτισμό. Προτού φύγει για την Εγγύς Ανατολή λόγω του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, έζησε στην Ελλάδα από το 1935 έως το 1941 και υπήρξε μεταφραστής στα γερμανικά έργων του Κωνσταντίνου Καβάφη, του Αγγελου Σικελιανού και του Νίκου Καζαντζάκη. Ηταν μάλιστα αυτός που καθιέρωσε τον Καβάφη στα γερμανικά γράμματα.

Εχοντας αντιδράσει στην απαγόρευση μιας έκθεσής του στη Στουτγάρδη, ο ζωγράφος και θεωρητικός Τέχνης Κ. Βέστπφαλ, κατέφυγε στην Ελλάδα το 1934 όπου παρέμεινε μέχρι το 1940. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων ενδιαφέρθηκε για θέματα σχετικά με την αρχαία ελληνική μυθολογία και επηρεάστηκε βαθιά από το ελληνικό τοπίο. Εκθέσεις του εγκωμιάστηκαν στον ελληνικό Τύπο με τις υπογραφές ανθρώπων όπως ο Αγγελος Σικελιανός και ο Στράτης Μυριβήλης. Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου οι αναφορές του Βέστπφαλ στην Ελλάδα δεν σταμάτησαν να υπάρχουν στο αφηρημένης ζωγραφικής έργο του.

Η «Σεμέλη», ένα από τα ποιητικά δράματα έργα που έγραψε στην Ελλάδα η Ινγκε Βέστπφαλ φον Χόλτσεντορφ, μεταφράστηκε στα ελληνικά από τον Νίκο Καζαντζάκη, ενώ το λεπτομερές ημερολόγιο που η πρώτη κρατούσε από τη στιγμή που αφίχθη στην Ελλάδα, αποτελεί σημαντικό τεκμήριο για τη ζωή των γερμανών εμιγκρέδων στην Ελλάδα.

«Είμαι απλώς ελληνιστής» θα μου απαντήσει ο Τόρστεν Ισραελ όταν στην πρώτη μας συνάντηση τον ρώτησα πού οφείλεται το πάθος του για την Ελλάδα. Και δεν είπε τίποτ’ άλλο, προφανώς επειδή δεν χρειάζεται να ειπωθεί τίποτ’ άλλο. Χαμηλών τόνων και αυτός, ο Τόρστεν Ισραελ απλώς ενδιαφέρεται να προσθέσει έναν μικρό λίθο στο να γίνει γνωστός και να αναγνωριστεί ο φιλελληνισμός κάποιων ξένων, οι οποίοι τελικά – και αυτό το λέω εγώ – φαίνεται ότι υπήρξαν πολύ πιο φιλέλληνες από όσο πολλοί Ελληνες νομίζουν ότι είναι ή θα γίνουν ποτέ.