Τι σημαίνει για την Ευρώπη ο πόλεμος στην Ουκρανία

Παρότι στην Ευρώπη έρχεται η άνοιξη, η ήπειρος βιώνει μια επιστροφή στις πιο παγωμένες περιόδους του Ψυχρού Πολέμου. Στην πράξη, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία έχει θέσει τέλος όχι μόνο στην παρατεταμένη περίοδο ειρήνης στην Ευρώπη, αλλά και στην ευρωπαϊκή τάξη ασφάλειας, που ήταν ο καμβάς πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε η ειρήνη.

Προφανώς, το τέλος δεν ήρθε ξαφνικά. Κάπου οκτώ χρόνια προτού στείλει δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες στο έδαφος της Ουκρανίας, στις 24 Φεβρουαρίου, η Ρωσία είχε προσαρτήσει την Κριμαία και είχε ξεκινήσει έναν άτυπο πόλεμο στην περιοχή του Ντονμπάς. Ανθρωποι πολεμούσαν και πέθαιναν εκεί από τότε, ενώ ο κόσμος παρακολουθούσε καθώς το Κρεμλίνο προσπαθούσε να «τεμαχίσει» ένα κυρίαρχο κράτος, αποκόπτοντας επαρχίες του.

Από το 2014, το ευρωπαϊκό πλαίσιο ειρήνης υπήρχε μόνο στα χαρτιά, όπου συντηρούνταν από τους ευσεβείς πόθους των Δυτικοευρωπαίων για τις πολιτικές προθέσεις της Ρωσίας. Η προηγούμενη ευρωπαϊκή τάξη πραγμάτων, η οποία βασιζόταν στο απόλυτο απαραβίαστο των συνόρων, αντικαταστάθηκε από μια παλαιότερη μορφή πολιτικής των μεγάλων δυνάμεων, στο πλαίσιο της οποίας η βία χρησιμοποιείται για τη μονομερή διεκδίκηση ζωνών επιρροής. Η απειλή ενός νέου Μεγάλου Πολέμου έχει, έτσι, επιστρέψει στην Ευρώπη, καταλαμβάνοντας απροετοίμαστους τους Ευρωπαίους – πολιτικά, στρατιωτικά και, πάνω από όλα, ψυχολογικά.

Αν και δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πότε ή πώς θα τελειώσει ο επιθετικός πόλεμος του Βλαντίμιρ Πούτιν, η επιστροφή της πολιτικής του παλιού στυλ καθιστά πιθανά τρία σενάρια. Στο πρώτο, η Ρωσία θα μπορούσε να επικρατήσει, εξαλείφοντας την Ουκρανία ως ανεξάρτητο και κυρίαρχο κράτος. Αυτό, αυτομάτως, θα ήγειρε υπαρξιακά ζητήματα για τις γειτονικές της χώρες, ανάμεσά τους όχι μόνο τη Μολδαβία και τη Γεωργία, αλλά και κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ, όπως η Πολωνία και οι χώρες της Βαλτικής. Στην περίπτωση δε που το ΝΑΤΟ σύρονταν σε μια απευθείας σύρραξη με τη Ρωσία, ο πόλεμος θα κλιμακωνόταν ταχύτατα και θα επεκτεινόταν σε όλη την ήπειρο. Δεδομένου, μάλιστα, του αυξημένου κινδύνου μιας πυρηνικής σύγκρουσης, θα απειλούνταν το σύνολο της δημοκρατικής Ευρώπης.

Στο δεύτερο σενάριο, ο Πούτιν αποτυγχάνει να υποτάξει την Ουκρανία, έστω και εάν χρησιμοποιήσει τα πιο βάναυσα στρατιωτικά μέσα που διαθέτει. Η Ουκρανία, σε αυτή την περίπτωση, θα επιβίωνε ως κυρίαρχο κράτος, κάτι που θα χρωστούσε στο κουράγιο των πολιτών της και στην προμήθεια όπλων και οικονομικής βοήθειας από τη Δύση. Ομως, από τη στιγμή που η νυν ρωσική ηγεσία παρέμενε στη θέση της, το καλύτερο που θα μπορούσε να ειπωθεί θα ήταν ότι η Ουκρανία δεν ηττήθηκε και η Ρωσία δεν νίκησε.

Με βάση το τρίτο σενάριο, θα μπορούσε να επιτευχθεί μια εκεχειρία στη βάση ενός συμβιβασμού που θα ήταν αποτέλεσμα διαπραγματεύσεων. Αυτή η εκδοχή, ωστόσο, παραμένει για την ώρα η λιγότερο πιθανή, με βάση τις ωμότητες που διέπραξε ο ρωσικός στρατός στην Μπούτσα και άλλα μέρη.

Ενώ το πρώτο σενάριο θα ήταν αναμφίβολα το χειρότερο, με βάση την οπτική της Ευρώπης και της Δύσης, και τα τρία θα απέκλειαν κάθε επιστροφή στο status quo ante. Η ειρήνη, άλλωστε, απαιτεί εμπιστοσύνη και είναι αδύνατο να φανταστούμε πώς η εμπιστοσύνη αυτή θα μπορούσε να αποκατασταθεί όσο ο Πούτιν παραμένει στην εξουσία και όσο η Ρωσία κινείται προς τον ολοκληρωτισμό.

Στο μεταξύ, τα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης θα παρέμεναν διαρκώς από την απειλή θερμών, ψυχρών και υβριδικών επεισοδίων. Στο πλαίσιο δε της ευρύτερης απάντησής της, η Ευρώπη θα ήταν αναγκασμένη να αντιμετωπίσει τον πυρηνικό εκβιασμό της Ρωσίας. Αυτό μεταφράζεται στην ανάπτυξη μιας δικής της αποτρεπτικής πυρηνικής στρατηγικής – κάτι που σήμερα δεν διαθέτει, σε καμία μορφή.

Και μόνο το ζήτημα των πυρηνικών αντικατοπτρίζει το μέγεθος της ιστορικής πρόκλησης που αντιμετωπίζει η Ευρώπη. Από τη στιγμή που ο Πούτιν εξαπέλυσε τον επιθετικό του πόλεμο, η ενίσχυση των αμυντικών και αποτρεπτικών δυνατοτήτων της Ευρώπης έχει καταστεί προτεραιότητα. Επιπλέον, αν και αυτή η διαδικασία πρέπει να εκτυλιχθεί στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, η προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ στις Ηνωμένες Πολιτείες κατέστησε σαφές πως οι Ευρωπαίοι οφείλουν να είναι προετοιμασμένοι να προχωρήσουν και μόνοι τους.

Πάνω από όλα, δεν πρέπει να τρέφουν αυταπάτες. Η νέα ευρωπαϊκή πραγματικότητα θα χαρακτηρίζεται από συνεχή πολιτικά ρίσκα, κούρσες εξοπλισμών και τον αέναο κίνδυνο μια ψυχρή σύγκρουση να μετεξελιχθεί σε θερμή. Η ΕΕ οφείλει να μετασχηματιστεί σε ένα γεωπολιτικό παίκτη με ισχυρή αποτρεπτική ικανότητα, διατηρώντας παράλληλα την παραδοσιακή της ισχύ ως ενιαία αγορά και έννομη κοινότητα.

Σε πολιτικό επίπεδο, το κέντρο βάρους της ΕΕ θα μετατοπιστεί ανατολικά και η σχέση της με το ΝΑΤΟ θα καταστεί πιο στενή. Το ίδιο θα έπρεπε να συμβεί και με τις σχέσεις Βρυξελλών και Ουάσιγκτον. Σε τελική ανάλυση, χωρίς τη στρατιωτική ισχύ των ΗΠΑ, η Ευρώπη πιθανότατα θα είχε κάνει ελάχιστα ή και τίποτα για να απαντήσει στον πόλεμο του Πούτιν. Η στρατιωτική προστασία των ΗΠΑ θα παραμείνει αναντικατάστατη για πολύ μεγάλο διάστημα. Ωστόσο, δεδομένης της πιθανότητας μιας νέας κυβέρνησης Τραμπ ή α λα Τραμπ, οι Ευρωπαίοι έχουν κάθε λόγο να αυξήσουν τη δική τους συνεισφορά στη διατλαντική ασφάλεια.

Ελπίζοντας για το καλύτερο, η Ευρώπη πρέπει να προετοιμάζεται για το χειρότερο. Ελάχιστοι εν ζωή σήμερα θυμούνται το χειρότερο. Ολόκληρες γενιές έζησαν με ειρήνη και ευημερία. Τώρα είναι η ώρα να υπερασπιστούμε την Ευρώπη η οποία το κατέστησε εφικτό.

Ο Γιόσκα Φίσερ, υπουργός Εξωτερικών και αντικαγκελάριος της Γερμανίας την περίοδο 1998-2005, υπήρξε ηγέτης των Γερμανών Πρασίνων επί σχεδόν 20 χρόνια